CHẾ LAN VIÊN – NHỮNG VẦN THƠ GIỮA THỜI HOA LỬA

Chế Lan Viên đến với thơ ca từ rất sớm.

Năm 1937, khi mới 17 tuổi, ông xuất bản “Điêu tàn” và nhanh chóng trở thành một hiện tượng đáng chú ý của phong trào Thơ mới. Thế giới thơ ban đầu của ông đầy những hình ảnh cổ kính, đổ nát, những tháp Chăm, những suy tưởng về quá khứ và thân phận con người.

Nhưng lịch sử đất nước đã bước sang một thời kỳ mới.

Cách mạng tháng Tám năm 1945 mở ra trước mắt người nghệ sĩ một cuộc đời khác.

Chế Lan Viên không đứng ngoài những biến động của đất nước.

Ông tham gia hoạt động văn hóa, báo chí và cách mạng ở Trung Bộ. Ông tham gia tổ chức văn hóa và cùng các lực lượng cách mạng đưa sách báo, văn nghệ đến với nhân dân.

Rồi chiến tranh đến.

Năm 1947, quân Pháp tiến vào khu vực Quảng Trị.

Gia đình Chế Lan Viên đang ở quê trong hoàn cảnh khó khăn.

Ông phải rời xa quê hương.

Trên đường chuyển ra vùng tự do, nhà thơ mang theo nỗi lo về cha mẹ và người thân đang ở vùng chiến sự.

Quảng Trị không chỉ là một địa danh trong bản đồ.

Đó là quê hương.

Là nơi có gia đình.

Là nơi có những ký ức tuổi thơ.

Vì vậy, chiến tranh đối với Chế Lan Viên không phải là một khái niệm trừu tượng.

Chiến tranh đi thẳng vào cuộc đời ông.

Nó khiến ông phải xa mẹ.

Xa cha.

Xa quê.

Và chứng kiến quê hương bị bom đạn tàn phá.

Chính những trải nghiệm ấy khiến thơ ông thay đổi.

Ông từng nhận thức rằng người nghệ sĩ không thể chỉ ngồi trong căn phòng riêng để sáng tác.

Thơ phải đến với cuộc sống.

Phải đi vào những nơi đang diễn ra chiến đấu.

Phải nghe được tiếng nói của nhân dân.

Phải chia sẻ những vui buồn của thời đại.

Trong kháng chiến chống Pháp, Chế Lan Viên làm báo tại Liên khu IV, khi ở Thanh Hóa, khi hoạt động tại vùng Bình Trị Thiên.

Báo chí trở thành một phần quan trọng trong cuộc sống của ông.

Ngày làm báo.

Đêm viết.

Đi thực tế.

Gặp gỡ cán bộ, chiến sĩ và nhân dân.

Những điều mắt thấy tai nghe dần đi vào thơ.

Một hồi ức về năm 1948 cho thấy cuộc sống của ông và những người làm báo thời kháng chiến rất thiếu thốn: ban ngày ông lấy báo nhét giữa áo để giữ ấm, ban đêm dùng báo lót dưới chiếu trên chiếc giường tre. Chính ông đã nói vui rằng người làm báo “ngày đêm không rời tờ báo”.

Đằng sau câu chuyện tưởng như giản dị ấy là một thực tế:

Văn nghệ sĩ cũng sống trong gian khổ như những người kháng chiến khác.

Họ không đứng ngoài cuộc chiến.

Họ cũng hành quân.

Cũng thiếu thốn.

Cũng xa gia đình.

Nhưng vũ khí của họ là ngòi bút.

Chế Lan Viên từng xác định nhiệm vụ của người nghệ sĩ trong kháng chiến là phải thực hiện một sự “chuyển quân” của thơ, đưa thơ từ những không gian riêng tư đến những nơi “cằn khô cháy bỏng”, đến với chiến trường và cuộc sống.

Sự thay đổi ấy không diễn ra trong một ngày.

Đó là một hành trình nhận thức lâu dài.

Từ một cái tôi nhiều suy tưởng, ông dần hướng về cộng đồng.

Từ những ám ảnh cá nhân, ông hướng đến nhân dân.

Từ thế giới thơ trước cách mạng, ông bước vào một nền thơ gắn với cuộc kháng chiến.

Một dấu mốc đặc biệt trong hành trình ấy là năm 1949.

Trong chiến dịch Tà Cơn ở quê hương Quảng Trị, Chế Lan Viên được kết nạp vào Đảng.

Kỷ niệm này sau đó trở thành chất liệu cho bài thơ “Kết nạp Đảng trên quê mẹ”.

Trong bài thơ, quê hương và lý tưởng cách mạng hòa vào nhau.

Người con xa quê trở về không phải trong một ngày bình thường, mà trong hoàn cảnh chiến tranh.

Quê mẹ trở thành nơi chứng kiến một bước ngoặt tinh thần của người nghệ sĩ.

Đó là một trong những biểu hiện rõ nét cho sự chuyển biến trong tư tưởng và thơ ca của Chế Lan Viên.

Đến năm 1954, cuộc kháng chiến chống Pháp kết thúc.

Chế Lan Viên cho ra đời tập “Gửi các anh”.

Tập thơ đánh dấu một bước chuyển tiếp quan trọng.

Nhưng hành trình ấy chưa dừng lại.

Sau hòa bình, tư duy thơ của Chế Lan Viên tiếp tục phát triển và đạt đến một bước trưởng thành lớn trong “Ánh sáng và phù sa”.

Từ đây, ông trở thành một trong những nhà thơ có tiếng nói đặc biệt về nhân dân, đất nước và thời đại.

Nhìn lại những năm kháng chiến chống Pháp, có thể thấy chiến tranh đã làm thay đổi không chỉ cuộc đời mà cả con người nghệ sĩ Chế Lan Viên.

Ông không còn chỉ đứng trước những phế tích của quá khứ.

Ông bước vào hiện thực của đất nước.

Ông nhìn thấy những người dân bình thường.

Những người mẹ.

Những người lính.

Những vùng quê bị chiến tranh tàn phá.

Và từ đó, thơ ông mang thêm một tiếng nói mới:

tiếng nói của nhân dân và đất nước.

Điều đặc biệt là Chế Lan Viên không đánh mất khả năng suy tưởng vốn có.

Trái lại, chính tư duy triết lý ấy giúp ông nhìn cuộc kháng chiến ở nhiều chiều sâu.

Với ông, chiến tranh không chỉ là trận đánh.

Đó còn là sự lựa chọn của con người.

Là câu hỏi về quê hương.

Là mối quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng.

Là sự hy sinh.

Là trách nhiệm của người nghệ sĩ trước thời đại.

Vì vậy, thơ kháng chiến của Chế Lan Viên vừa có cảm xúc của thời đại, vừa mang dấu ấn trí tuệ rất riêng.

Đó là lý do ông trở thành một trong những tiếng nói quan trọng của thơ ca Việt Nam trong hai cuộc kháng chiến.