CHÍ SĨ HỒ HỌC LÃM

Hồ Học Lãm – Nhà yêu nước tiêu biểu, người chiến sĩ thầm lặng trên mặt trận cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX

Hồ Học Lãm sinh năm 1884 tại xã Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An, trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Cha ông là nghĩa binh Hồ Bá Trị hy sinh trong Phong trào Cần Vương; bác ruột là Hồ Bá Ôn hy sinh khi giữ thành Nam Định năm 1883. Thừa hưởng tinh thần đó, Hồ Học Lãm sớm nuôi chí khí cứu nước. Năm 1906, ông xuất dương sang Nhật với lời dặn của mẹ luôn khắc sâu trong tâm trí: không phản bội gia đình, không phản bội đất nước.

Tại Nhật, ông gặp Phan Bội Châu, được giới thiệu vào Trường quân sự Chấn Võ và đổi tên thành Hồ Minh Sơn. Khi phong trào Đông du bị trục xuất, ông theo cụ Phan sang Trung Quốc, tiếp tục học tại Trường quân sự Bảo Định – nơi đào tạo sĩ quan cho quân đội Tôn Trung Sơn. Tốt nghiệp đúng lúc Cách mạng Tân Hợi nổ ra, năm 1912 ông tham gia Việt Nam Quang phục hội, giữ chức Ủy viên Ban huấn luyện và tham gia biên soạn “Việt Nam Quang phục phương lược quân” – văn kiện quân sự quan trọng của phong trào yêu nước.

Trong quá trình hoạt động ở Trung Hoa Dân Quốc, Hồ Học Lãm cho ra đời gần 40 luận văn quân sự đăng trên Binh sự tạp chí, tiêu biểu như “Dụng binh quý nhất ở chủ động”. Tài năng quân sự giúp ông được Tưởng Giới Thạch tin cậy, bổ nhiệm làm Tham nghị tại Bộ Tổng Tham mưu. Đây là vỏ bọc quan trọng để ông thu thập thông tin bí mật, hỗ trợ phong trào cách mạng Việt Nam và cả cách mạng Trung Quốc.

Những năm 1920 – 1930, nhiều thanh niên yêu nước Việt Nam sang Trung Quốc hoạt động, gia đình Hồ Học Lãm trở thành điểm tựa an toàn, cưu mang các cán bộ như Lê Hồng Phong, Hoàng Sâm, Lê Hồng Sơn. Ông còn giúp Lê Thiết Hùng – người được lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc cử sang – thâm nhập quân đội Quốc dân Đảng để thu thập tài liệu. Nhiều thông tin cơ mật về tình hình Trung Quốc và âm mưu của chính quyền Tưởng Giới Thạch đã được ông chuyển tới tổ chức.

Năm 1936, ông tham gia thành lập Việt Nam độc lập vận động đồng minh hội và được bầu làm Chủ tịch. Cuối năm 1937, khi Nhật chiếm Nam Kinh, ông theo quân đội Quốc dân Đảng rút về Trùng Khánh và gặp lại Nguyễn Ái Quốc. Năm 1940, ông cung cấp nhiều tài liệu quan trọng, trong đó có kế hoạch “Hoa quân nhập Việt”. Theo đề xuất của ông, Đảng lập “Biện sự xứ” và giao cho ông làm Chủ nhiệm để hợp thức hóa tổ chức Việt Nam độc lập đồng minh hải ngoại.

Những năm cuối đời, dù bệnh nặng, ông vẫn nhiệt huyết với cách mạng; gửi thư góp ý quan trọng cho Đại hội Việt Nam dân tộc giải phóng đồng minh hội (1941) và đặc biệt căn dặn hai con gái phải tìm mọi cách cứu lãnh tụ Hồ Chí Minh khi Người bị bắt năm 1942.

Ngày 12-4-1943, Hồ Học Lãm qua đời tại Trung Quốc, hưởng thọ 60 tuổi. Cuộc đời ông là biểu tượng của lòng trung thành, trí tuệ và sự hy sinh thầm lặng vì độc lập dân tộc.