CHÍ SĨ LÊ VĂN ĐÁNG – BẬC TIỀN BỐI DUY TÂN VỚI 9 LẦN LAO TÙ VÀ TÌNH BẠN TÂM GIAO NƠI ĐẤT THÁNH HÒA AN
CHÍ SĨ LÊ VĂN ĐÁNG – BẬC TIỀN BỐI DUY TÂN VỚI 9 LẦN LAO TÙ VÀ TÌNH BẠN TÂM GIAO NƠI ĐẤT THÁNH HÒA AN
Chí sĩ Lê Văn Đáng sinh năm 1864 tại làng Hòa An, một vùng đất giàu truyền thống văn hóa và yêu nước (nay thuộc thành phố Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp). Lớn lên trong chiếc nôi Nho học, ông sớm có trình độ học vấn rất khá, thấu hiểu kinh thư và thời cuộc. Với uy tín và tài năng của mình, ông từng được nhân dân và hương hội tín nhiệm bầu giữ chức hương chánh nhất trong làng, vì vậy người dân địa phương luôn kính trọng gọi ông bằng cái tên thân thương, gần gũi là Chánh nhất Đáng hoặc Chánh Đáng.
Thế nhưng, không màng đến vinh hoa bổng lộc của bộ máy cường quyền thực dân, trong lòng vị hương chức yêu nước ấy luôn đau đáu nỗi nhục mất nước và sục sôi ý chí tìm đường giải phóng giang sơn khỏi ách đô hộ.
Bước ngoặt lớn đến vào năm 1907, khi phong trào Đông Du do chí sĩ Phan Bội Châu khởi xướng lan rộng khắp cả nước, thổi một luồng sinh khí mới vào tinh thần thanh niên Việt Nam.
Không ngần ngại hiểm nguy, cụ Lê Văn Đáng đã từ bỏ cuộc sống yên bình, cùng với con trai là Lê Văn Sao và người đồng chí kiên trung Lê Văn Mỹ quyết định xuất dương. Hành trình cứu nước của ba cha con, đồng chí đầy gian nan khi phải băng qua Xiêm La (Thái Lan), sang Trung Quốc rồi vượt trùng khơi đến Nhật Bản để học hỏi con đường duy tân, tích cực tìm phương kế tự cường cho dân tộc. Đến năm 1908, thực dân Pháp cấu kết với chính phủ Nhật Bản ký kết hiệp ước trục xuất toàn bộ du học sinh và chí sĩ Việt Nam. Cụ Lê Văn Đáng bị bắt giữ, áp giải về Sài Gòn rồi đưa về giam lỏng tại nhà lao Vĩnh Long suốt hơn một năm trời.
Mãn hạn tù, cụ trở về quê nhà Hòa An nhưng tinh thần chống Pháp trong lòng người chí sĩ già chưa bao giờ tắt. Ngược lại, cụ biến quê hương thành mảnh đất ngầm nuôi giấu phong trào, tiếp tục kết nối với các tổ chức yêu nước. Chính vì sự kiên trung ấy, cụ Lê Văn Đáng đã trở thành "cái gai" trong mắt mật thám Pháp; mỗi khi địa phương có bất kỳ hoạt động kháng Pháp nào bùng lên, cụ lại là người đầu tiên bị chúng bao vây, bắt bớ.
Suốt cuộc đời hoạt động, cụ đã hiên ngang bước qua cấu xé của đòn roi và xiềng xích thực dân tổng cộng 9 lần lao tù, nhưng không một thế lực bạo tàn nào bẻ gãy được lòng son sắt của cụ với Tổ quốc. Cuối năm 1927, khi cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc — thân sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh về tá túc và hoạt động tại làng Hòa An, hai bậc đại nho yêu nước đã gặp nhau, nhanh chóng trở thành bạn tâm giao tri kỷ. Bên chén trà nơi rạch Cái Tôm, hai cụ thường xuyên đàm đạo thời cuộc, cùng nhau giáo dục, thức tỉnh thế hệ thanh niên về nỗi nhục của thân phận nô lệ, khơi dậy ngọn lửa yêu nước nồng nàn để chuẩn bị phong trào cho mai sau.
Sau một đời cống hiến trọn vẹn, kiên cường đi qua hai thế kỷ dông bão của đất nước, chí sĩ Lê Văn Đáng đã tạ thế vào năm 1947, hưởng thọ 83 tuổi. Sự ra đi của cụ để lại niềm tiếc thương và kính trọng sâu sắc trong lòng đồng bào xứ Cao Lãnh. Hiện nay, mồ mả của nhà yêu nước can trường vẫn nằm bình yên bên bờ rạch Cái Tôm thuộc xã Hòa An (nay thuộc Phường 4, thành phố Cao Lãnh), như một chứng nhân lịch sử, mãi mãi canh giữ và soi bóng xuống dòng sông quê hương.
Chí sĩ Lê Văn Đáng là tấm gương ngời sáng cho khí tiết kiên trung, bất khuất và tinh thần duy tân học hỏi không ngừng của các bậc tiền bối cách mạng miền Nam. 83 năm cuộc đời của cụ là một hành trình trọn vẹn vì dân vì nước — từ chuyến xuất dương vượt vạn dặm trùng khơi cho đến 9 lần hiên ngang đối mặt với ngục tù thực dân Pháp. Tình bạn tâm giao giữa cụ và Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc tại làng Hòa An không chỉ là một kỷ niệm đẹp của lịch sử, mà còn là gạch nối vĩ đại, góp phần nuôi dưỡng và truyền lại ngọn lửa yêu nước cho các thế hệ cách mạng tiếp theo bước lên giành độc lập cho nước nhà.
