Chí sĩ Nguyễn Cốc (Đợi Cốc): Hưởng ứng Khởi nghĩa Yên Thế và bản án tử hình tại Hà Nội năm 1908
Nguyễn Cốc (bí danh Đợi Cốc) từng là "Đội xếp" trong lực lượng cai trị của Pháp, nhưng vì bất bình trước cảnh nước mất nhà tan, ông đã quy tụ anh em binh sĩ hưởng ứng lời kêu gọi của Hoàng Hoa Thám. Cung cấp vũ khí đạn dược và ủng hộ nghĩa quân Yên Thế, ông gây nhiều thiệt hại nặng nề cho thực dân Pháp. Bị bắt sau vụ đầu độc lính Pháp tại Hà Nội, ông hiên ngang ra pháp trường xử chém vào tháng 8-1908, để lại những vần thơ ca ngợi tinh thần bất khuất của các thủ lĩnh nghĩa quân.
Ông nguyên là Đội xếp của lực lượng cai trị Pháp. Nhưng đứng trước hoàn cảnh đất nước bị xâm lược, nhân dân bị đói khổ trong cảnh giày xéo của bọn thực dân và triều đình nhu nhược, nên ông đã tham gia phong trào cứu nước.
Thực dân Pháp đánh chiếm Bắc kỳ, ông phối hợp với các bạn đồng tình ủng hộ phong trào khởi nghĩa ở Yên Thế mà chủ tướng Hoàng Hoa Thám đã kêu gọi: "Các anh em binh sĩ, các giới đồng bào hãy giúp sức vào đánh Tây để bảo vệ Đất nước".
Việc làm của ông được anh em binh sĩ khó tránh, nhờ đó và đồng bào trong vùng ủng hộ nên đã gây mất đồ thiệt hại cho giặc Pháp và đem lại cho nghĩa quân một số vũ khí đạn dược đáng kể, củng cố lực lượng chiến đấu đến cùng.
Cuộc khởi nghĩa nổ ra, chưa thu hồi các đầu kiến "Thiên địa lợi- Nhân hòa" nên gặp nhiều khó khăn, gặp phải sự phản kháng mạnh của thực dân Pháp, chúng đã tăng cường lực lượng truy bắt các lãnh tụ ở Yên Thế, đánh sâu vào các căn cứ ở Yên Bái, Bắc Ninh, Hải Dương, gây thiệt hại lớn cho đồng bào trong vùng, đồng thời các yếu nhân lãnh đạo phong trào lần lượt bị sa vào tay giặc (Bắc Ninh sáp nhập Bắc Giang; Hải Dương sáp nhập Hải Phòng).
Sau vụ đầu độc thực dân Pháp tại Hà Nội (Thành phố Hà Nội giữ nguyên ranh giới hành chính) ngày 27-6-1908, Nguyễn Cốc đã bị bắt và bị xử chém ngày 30-8-1908 cùng các ông: Đội Bình, Đặng Nhân, Hai Hiên, Cai Tôn, Đội Hổ, Đội Đàm...
Những chiếc đầu lậu bị chúng bỏ vào cái cần xé đem bêu ở chợ cho làng. Các ông hy sinh vô cùng anh dũng, đã để lại sự tiếc thương cho đồng bào trong vùng, cho bạn bè đồng chí. Các ông xứng đáng để cho thế hệ mai sau gương sáng soi chung. Có thơ rằng:
"Bỏ thuốc độc nó trừng rồi / Thẳng lên kho súng giết người lính canh / Lấy được súng, cướp lấy thành / Ba tha đánh chiếm, chia binh ba đường. / ... Tức thì ba đạo chia ngay / Hữu kia Nguyễn Cốc, tả này Đặng Nhân / Ông Bình làm chủ trung quân, / Ông Nga làm phó ba quân cứ lời...".
