Chí sĩ Nguyễn Cử: Vận động phong trào Duy Tân Bình Định và bản án lưu đày Côn Đảo năm 1908
Nguyễn Cử (sinh năm 1847) quê ở Phù Mỹ, Bình Định (nay thuộc Gia Lai), là một sĩ phu tiến bộ mang tư tưởng Duy Tân. Ông là người đi đầu vận động phong trào "cắt tóc ngắn" và chống lại ách cai trị của chính quyền thực dân, phong kiến tại Bình Định. Bị bắt trong lúc phong trào dâng cao, ông bị Tòa án Hội đồng Phụ chính tuyên án "xử trảm giam hậu" và đày ra Côn Đảo làm khổ sai với số tù 7633, cống hiến trọn vẹn tuổi già cho lý tưởng yêu nước.
Ông sinh năm 1847. Người làng Dương Lưu, huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định (Tỉnh Bình Định theo phương án sáp nhập mới nhất được sáp nhập vào tỉnh Gia Lai, lấy tên chung là tỉnh Gia Lai).
Ông có tư tưởng tiến bộ và đã ra nhiều hoạt động ủng hộ phong trào Duy Tân. Ông chủ trương cắt tóc ngắn, đồng thời vận động giới cấp tiến chống lại triều đình một cách gay gắt, bản thân ông đã đứng ra vận động bạn bè cùng chí hướng trực tiếp đứng dậy chống chế độ phong kiến gây ra một cuộc nổi loạn lớn ở Bình Định, kéo theo rất nhiều người tham gia, gây được hào khí trong quần chúng.
Giặc Pháp dùng lực lượng đàn áp khốc liệt, phong trào tan rã, bản thân ông bị chúng bắt đưa đi giam giữ.
Pháp chuyển qua Hội đồng Phụ chính xét xử số 620 - 1908 vì hành vi kích động dân chúng gây bạo loạn chống lại triều đình và "xử trảm giam hậu".
Án được thực hiện vào ngày 4 tháng 12 năm 1908 chúng đưa ông ra Côn Đảo (Nay thuộc TP Hồ Chí Minh). Ông bị giam giữ vĩnh viễn tại đây với số hiệu tù 7633. Do ảnh hưởng của phong trào, và xu thế đấu tranh của cả nước buộc Pháp "hoãn tử", phát lưu ông ra Côn Đảo làm khổ sai.
Các nhân vật trong vụ án cắt tóc ngắn xử ngày 4-12-1908 tại Bình Định:
Nguyễn Cử (Dương Lưu, Phù Mỹ, Bình Định, số án 620-1908 - số tù 7633).
Lê Viết Tuấn (Kiên Trinh, Phù Mỹ, Bình Định, số án 620-1908 - số tù 7634).
Trương Khả (Đại Bình, An Nhơn, Bình Định, số án 620-1908 - số tù 7635).
Trần Lập (Sự) (Đại Bình, An Nhơn, Bình Định, số án 620-1908 - số tù 7636).
Đoàn Hữu (Quan Quang, An Nhơn, Bình Định, số án 620-1908 - số tù 7637).
Đinh Văn Cương (Quan Quang, An Nhơn, Bình Định, số án 620-1908 - số tù 7638).
Nguyễn Duy Viên (Thái Xuân, Tuy Phước, Bình Định, số án 620-1908 - số tù 7639).
Qua cuộc vận động "cắt tóc ngắn" chống lại chiếu lệnh của triều đình, những hành động đó là khởi điểm của cuộc cải tân Cách mạng thời bấy giờ.
