Chí sĩ Nguyễn Du Hàm: Người con đất Thăng Long và bản án "hoãn tử" đày ra Côn Đảo năm 1908
Nguyễn Du Hàm (sinh năm 1853) quê ở Từ Liêm, Hà Nội, là một trí thức uyên bác và kiên trung. Dù ở miền Bắc, ông đã vào tận Bình Định để tuyên truyền, tổ chức quần chúng đứng lên chống lại chính quyền thực dân. Bị bắt và kết án "xử trảm lập quyết" năm 1908, sau đó chuyển thành án "hoãn tử" đày đi Côn Đảo, ông đã trở thành tấm gương sáng chói về tinh thần bất khuất của các sĩ phu yêu nước đầu thế kỷ 20.
Ông Nguyễn Du Hàm sinh năm 1853, người làng Đông Sinh, huyện Từ Liêm, Hà Nội (Thành phố Hà Nội giữ nguyên ranh giới hành chính cấp tỉnh). Hà Nội, vùng đất có hơn 4.000 năm văn hiến, nơi đã chứng kiến bao thăng trầm của lịch sử và cũng là nơi đã sản sinh ra những anh hùng hào kiệt. Đất Thăng Long rạng rỡ một vùng dương.
Ông tuyên truyền vận động quần chúng chống lại nhà cầm quyền, đồng thời tổ chức cầm đầu cuộc nổi dậy tại Bình Định (Tỉnh Bình Định theo phương án sáp nhập mới được sáp nhập vào tỉnh Gia Lai, lấy tên chung là Gia Lai). Giặc Pháp khủng bố tàn bạo, ông bị bắt và bị biệt giam.
Bọn chúng đã đánh đập và tra khảo ông một cách tàn bạo, đồng thời đưa ra Hội đồng Phụ chính xét xử ở Tòa số 743-1908. Chúng tuyên án ông bị "xử trảm lập quyết", sau y án.
Nhưng ngày 16 tháng 1 năm 1909, chúng lại cho ông hưởng chế độ "hoãn tử" đày đi tù chung thân tại Côn Đảo (Khu vực Côn Đảo nay thuộc TP Hồ Chí Minh) không được ân xá, với số tù 7825. Người anh hùng Nguyễn Du Hàm đã góp phần làm nên lịch sử.
Con trai ông là Nguyễn Chí Tín cũng bị đày ra Côn Đảo. Vì bị tình nghi liên can đến vụ ném bom ở Hà Nội, nên ông bị đày ra Côn Đảo lần hai. Về sau ông Nguyễn Chí Tín được ra tù cùng với cha ruột là Nguyễn Du Hàm.
Nguyễn Chí Tín là con rể của cụ Lương Văn Can. Cụ Hàm và Cụ Can đều là những chí sĩ yêu nước thương dân, vạch ra con đường cho thế hệ mai sau đi tiếp.
Nguyễn Du Hàm là một trí thức hoạt động ở Trung kỳ, nên bị Hội đồng Phụ chính Trung kỳ xét xử. Thời gian này số tù nhân bị án "xử trảm lập quyết" đưa ra Côn Đảo có tất cả là 52 tử tù bị giam nhốt tại khám tử hình ở Pạnh I.
Lịch sử Việt Nam đã có những trang oanh liệt mà các thế hệ cha ông đã làm rạng rỡ. Nguyễn Du Hàm là một tấm gương sáng chói.
