CHÍ SĨ NGUYỄN KHẮC CẦN (1875–1913) NGƯỜI CON ƯU TÚ CỦA QUÊ HƯƠNG YÊN VIÊN – GIA LÂM – HÀ NỘI

CHÍ SĨ NGUYỄN KHẮC CẦN (1875–1913)

NGƯỜI CON ƯU TÚ CỦA QUÊ HƯƠNG YÊN VIÊN – GIA LÂM – HÀ NỘI

Nguyễn Khắc Cần, thường được nhân dân gọi thân mật là Đồ Cần, là một chí sĩ yêu nước tiêu biểu trong phong trào đấu tranh chống thực dân Pháp đầu thế kỷ XX. Ông là người có học vấn, giàu lòng yêu nước, sớm nhận thức được nỗi đau mất nước và quyết tâm dấn thân vì sự nghiệp giải phóng dân tộc. Cuộc đời tuy ngắn ngủi nhưng đầy khí phách của ông đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử đấu tranh cách mạng Việt Nam, đặc biệt là phong trào yêu nước ở vùng đất Gia Lâm, Hà Nội.

Nguyễn Khắc Cần sinh năm 1875 tại xã Yên Viên, huyện Gia Lâm, Hà Nội, trong bối cảnh đất nước đang trải qua những biến động lớn. Sau khi thực dân Pháp từng bước đặt ách thống trị lên Việt Nam, triều đình phong kiến ngày càng suy yếu, đời sống nhân dân lâm vào cảnh cơ cực, chủ quyền dân tộc bị xâm phạm nghiêm trọng. Trước tình cảnh ấy, nhiều sĩ phu và nhà Nho yêu nước đã trăn trở tìm con đường cứu nước, cứu dân.

Sinh ra trên vùng đất Yên Viên giàu truyền thống văn hóa, Nguyễn Khắc Cần được biết đến là người hay chữ, có tư chất thông minh và tinh thần ham học hỏi. Ông theo học Nho học, am hiểu đạo lý của người quân tử, coi trọng lòng trung nghĩa, danh dự và trách nhiệm đối với quê hương, đất nước. Tên gọi “Đồ Cần” gắn liền với hình ảnh một người có học vấn, từng theo con đường học hành của Nho sĩ trong xã hội đương thời.

Tuy nhiên, trước thực trạng nước mất, nhà tan, ông không lựa chọn cuộc sống yên ổn với việc đèn sách hay con đường công danh quan trường. Nỗi đau trước cảnh nhân dân bị áp bức và khát vọng giành lại độc lập đã thôi thúc ông tìm đến những hoạt động yêu nước. Từ một nhà Nho có học, Nguyễn Khắc Cần dần trở thành người chiến sĩ dấn thân vào phong trào đấu tranh chống thực dân Pháp.

Đầu thế kỷ XX, phong trào yêu nước Việt Nam có những chuyển biến quan trọng. Bên cạnh khuynh hướng đấu tranh theo con đường truyền thống, nhiều nhà yêu nước đã tìm kiếm những phương thức mới nhằm thức tỉnh tinh thần dân tộc, nâng cao dân trí và chuẩn bị lực lượng cho công cuộc giành độc lập.

Trong bối cảnh ấy, Nguyễn Khắc Cần đã từ bỏ con đường khoa cử, công danh để tham gia các hoạt động cứu nước. Ông có mối liên hệ với phong trào Duy Tân hội và phong trào Đông Du gắn với tên tuổi nhà yêu nước Phan Bội Châu. Đây là những phong trào tiêu biểu đầu thế kỷ XX, chủ trương tập hợp lực lượng yêu nước, tìm kiếm phương hướng mới và chuẩn bị điều kiện đấu tranh chống ách thống trị của thực dân Pháp.

Việc tham gia các phong trào này thể hiện sự chuyển biến trong tư tưởng và hành động của Nguyễn Khắc Cần. Ông không chỉ dừng lại ở sự bất bình trước cảnh nước mất, mà còn chủ động tìm cách góp sức vào sự nghiệp chung. Đối với ông, yêu nước không đơn thuần là tình cảm trong lòng mà phải được thể hiện bằng hành động cụ thể, bằng sự dấn thân và chấp nhận hy sinh vì lợi ích của dân tộc.

Điểm đáng trân trọng ở Nguyễn Khắc Cần là tinh thần vượt lên những ràng buộc của quan niệm công danh truyền thống. Trong xã hội đương thời, con đường học hành, thi cử và làm quan thường được coi là mục tiêu quan trọng của người có học. Thế nhưng, ông đã lựa chọn con đường đầy gian nan, nguy hiểm, đặt vận mệnh đất nước lên trên lợi ích riêng của bản thân.

Năm 1907, phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục ra đời tại Hà Nội, đánh dấu một bước phát triển quan trọng của phong trào canh tân đất nước. Phong trào chú trọng mở mang dân trí, đổi mới giáo dục, truyền bá kiến thức tiến bộ, khơi dậy lòng yêu nước và tinh thần tự cường dân tộc.

Nguyễn Khắc Cần tham gia với vai trò ủy viên tán trợ và góp phần thành lập phân hiệu Đông Kinh Nghĩa Thục tại Gia Lâm. Đây là một đóng góp đáng chú ý, bởi hoạt động của phong trào không chỉ hướng tới giới trí thức ở đô thị mà còn tìm cách lan tỏa tư tưởng đổi mới đến các vùng nông thôn.

Sự tham gia của ông cho thấy ông nhận thức được vai trò của giáo dục và việc thức tỉnh tinh thần dân tộc trong sự nghiệp cứu nước. Muốn đất nước thoát khỏi cảnh lệ thuộc, người dân cần được nâng cao hiểu biết, biết quan tâm đến vận mệnh quốc gia và có ý thức về trách nhiệm của mình đối với cộng đồng.

Việc góp sức phát triển hoạt động Đông Kinh Nghĩa Thục tại quê hương cũng thể hiện sự gắn bó của Nguyễn Khắc Cần với nhân dân địa phương. Ông không chỉ hướng đến những mục tiêu lớn lao của đất nước mà còn quan tâm đến việc truyền bá tư tưởng tiến bộ ngay trên mảnh đất mình sinh ra và trưởng thành.

Có thể nói, trong giai đoạn này, Nguyễn Khắc Cần đã thể hiện hình ảnh một nhà Nho yêu nước có tư tưởng đổi mới, biết kết hợp truyền thống hiếu học với khát vọng canh tân dân tộc. Những hoạt động của ông góp phần làm cho tinh thần yêu nước được lan tỏa sâu rộng hơn trong đời sống xã hội.

Năm 1912, Phan Bội Châu thành lập Việt Nam Quang phục Hội tại Trung Quốc, với mục tiêu đánh đuổi thực dân Pháp, khôi phục nền độc lập của Việt Nam và xây dựng một nước Việt Nam theo thể chế cộng hòa. Tổ chức này chủ trương sử dụng những hình thức đấu tranh quyết liệt hơn nhằm gây tiếng vang, thức tỉnh đồng bào và khơi dậy tinh thần chống ngoại xâm.

Nguyễn Khắc Cần tham gia Việt Nam Quang phục Hội và có dịp tiếp xúc với Phan Bội Châu. Từ đây, hoạt động yêu nước của ông chuyển sang một giai đoạn mới, đòi hỏi sự bí mật, lòng dũng cảm và tinh thần sẵn sàng hy sinh.

Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, năm 1912, Nguyễn Khắc Cần cùng Phạm Văn Tráng nhận nhiệm vụ đưa tạc đạn từ Trung Quốc về nước để phục vụ hoạt động chống thực dân Pháp và những người bị tổ chức coi là tay sai cho chính quyền thực dân.

Đây là bước ngoặt lớn trong cuộc đời Nguyễn Khắc Cần. Ông không còn chỉ tham gia vận động, tuyên truyền hay hỗ trợ phong trào, mà đã trực tiếp dấn thân vào hoạt động đấu tranh nguy hiểm, chấp nhận đối diện với sự truy lùng và những hình phạt khắc nghiệt của chính quyền thực dân.

Đằng sau sự lựa chọn ấy là khát vọng cháy bỏng của một người yêu nước: mong muốn phá vỡ sự im lặng trước cảnh đất nước bị đô hộ, khơi dậy lòng tự tôn dân tộc và thúc đẩy đồng bào đứng lên giành lại quyền tự chủ.

Một trong những sự kiện gắn liền với tên tuổi Nguyễn Khắc Cần là vụ ném tạc đạn tại khách sạn Hà Nội vào ngày 26 tháng 4 năm 1913. Sự kiện diễn ra giữa lúc phong trào chống thực dân Pháp đang bị đàn áp mạnh mẽ, còn các thành viên Việt Nam Quang phục Hội tìm cách gây tiếng vang để thức tỉnh tinh thần dân tộc.

Vào thời điểm đó, khách sạn Hà Nội là nơi sĩ quan Pháp thường lui tới. Vụ ném tạc đạn đã khiến hai sĩ quan Pháp là Mongrand và Chapuis thiệt mạng, đồng thời làm nhiều người khác bị thương. Tin tức về vụ việc gây chấn động trong giới cầm quyền thực dân, cho thấy những hoạt động chống đối vẫn có thể diễn ra ngay tại trung tâm Hà Nội.

Cần lưu ý rằng các tài liệu có cách diễn đạt khác nhau về người trực tiếp ném tạc đạn. Theo bài viết của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Nguyễn Văn Túy là người trực tiếp thực hiện vụ ném tạc đạn, còn Nguyễn Khắc Cần đã đứng ra nhận trách nhiệm thay đồng chí nhằm giúp người này tránh án tử hình. Chi tiết ấy là một trong những điểm nổi bật nhất khi tìm hiểu về khí tiết của ông.

Vụ việc không chỉ phản ánh sự quyết liệt của phong trào Việt Nam Quang phục Hội mà còn đưa Nguyễn Khắc Cần vào tình thế đặc biệt nguy hiểm. Khi thực dân Pháp mở rộng điều tra, nhiều người tham gia hoặc bị nghi ngờ có liên quan đến phong trào yêu nước bị bắt giữ. Nguyễn Khắc Cần cuối cùng cũng rơi vào tay chính quyền thực dân.

Sau khi bị bắt, Nguyễn Khắc Cần bị đưa ra xét xử trước tòa án của chính quyền thực dân Pháp. Với vai trò của mình trong phong trào Việt Nam Quang phục Hội và những hoạt động liên quan đến các vụ bạo động, ông phải đối diện với bản án vô cùng nghiêm khắc.

Ngày 24 tháng 9 năm 1913, thực dân Pháp đưa Nguyễn Khắc Cần cùng sáu chí sĩ yêu nước khác ra xử chém trước cửa Nhà tù Hỏa Lò, Hà Nội. Ông hy sinh khi mới 38 tuổi, để lại niềm tiếc thương đối với những người cùng chí hướng và nhân dân yêu nước.

Điều làm nên giá trị đặc biệt trong câu chuyện về Nguyễn Khắc Cần không chỉ là sự hy sinh của ông, mà còn là tinh thần trách nhiệm đối với đồng đội. Việc ông nhận trách nhiệm thay Nguyễn Văn Túy thể hiện sự lựa chọn đặt sự an toàn của đồng chí và lợi ích của tổ chức lên trên sinh mệnh của bản thân.

Trong hoàn cảnh bị bắt giữ, đối diện với án tử hình, lựa chọn ấy đòi hỏi lòng can đảm và sự kiên định lớn lao. Với Nguyễn Khắc Cần, con đường đã chọn không phải là con đường đem lại danh vọng hay sự an toàn cá nhân, mà là con đường đấu tranh cho một lý tưởng mà ông tin tưởng.

Sự hy sinh của ông cũng cho thấy cái giá khốc liệt mà các nhà yêu nước đầu thế kỷ XX phải trả trong cuộc đấu tranh giành độc lập. Họ hoạt động khi chưa có những điều kiện thuận lợi về lực lượng và phương tiện, phải đối mặt với bộ máy đàn áp của một chính quyền thực dân mạnh hơn nhiều lần. Dẫu những hoạt động ấy chưa thể đem lại nền độc lập ngay lập tức, tinh thần dấn thân và khát vọng tự do của họ vẫn trở thành một phần đáng nhớ trong lịch sử dân tộc.

Cuộc đời Nguyễn Khắc Cần là hình ảnh tiêu biểu cho một bộ phận nhà Nho Việt Nam đầu thế kỷ XX đã chuyển từ con đường khoa cử truyền thống sang hoạt động yêu nước và đấu tranh chống chế độ thuộc địa.

Từ việc dạy học, vận động thanh niên tham gia phong trào Đông Du, góp sức cho Đông Kinh Nghĩa Thục đến hoạt động trong Việt Nam Quang phục Hội, ông đã thể hiện tinh thần tìm kiếm con đường cứu nước trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động.

Ngày nay, tên tuổi Nguyễn Khắc Cần vẫn được lưu giữ trong các tài liệu lịch sử và hoạt động tưởng niệm. Tại Hà Nội có phố Nguyễn Khắc Cần, gắn với khu vực diễn ra sự kiện năm 1913; tên ông cũng được đặt cho một tuyến đường tại Đà Nẵng. Tên ông còn được ghi tại bảng vàng tưởng niệm các chí sĩ, chiến sĩ yêu nước trong Khu di tích Nhà tù Hỏa Lò.

Việc tưởng niệm Nguyễn Khắc Cần không chỉ nhằm ghi nhớ một nhân vật lịch sử, mà còn là dịp để thế hệ hôm nay hiểu hơn về những con người đã sống trong thời kỳ đất nước mất độc lập, về những lựa chọn đầy gian nan mà họ phải đối mặt và về khát vọng tự do đã thôi thúc họ hành động.

Nguyễn Khắc Cần – người con của quê hương Yên Viên, Gia Lâm – đã sống một cuộc đời không dài nhưng giàu ý nghĩa. Từ một nhà Nho hay chữ, ông trở thành chí sĩ yêu nước, góp mặt trong những phong trào tiêu biểu của đầu thế kỷ XX và cuối cùng hy sinh dưới lưỡi máy chém của thực dân Pháp.

Cuộc đời ông là câu chuyện về sự chuyển biến từ lòng yêu nước trong tư tưởng sang hành động thực tế; về sự lựa chọn dấn thân thay vì an phận; về tinh thần sẵn sàng chịu trách nhiệm vì đồng đội và lý tưởng chung.

Hơn một thế kỷ đã trôi qua, hoàn cảnh đất nước đã đổi thay, nhưng việc tìm hiểu và trân trọng những tấm gương như Nguyễn Khắc Cần vẫn mang ý nghĩa sâu sắc. Đó là cách để gìn giữ ký ức lịch sử quê hương, giáo dục truyền thống yêu nước và nhắc nhở thế hệ trẻ về trách nhiệm đối với cộng đồng, đất nước.

Tên tuổi Nguyễn Khắc Cần mãi là niềm tự hào của quê hương Yên Viên, Gia Lâm và là một dấu ấn đáng trân trọng trong lịch sử phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX.

                                                                                          Tác giả

                                                                             Đào Thị Hồng Chang