CHÍ SĨ PHAN THÚC DUYỆN – NGỌN CỜ ĐẦU CỦA PHONG TRÀO DUY TÂN XỨ QUẢNG, DOANH NHÂN ÁI QUỐC VÀ NGƯỜI TIÊN PHONG CHẤN HƯNG NÔNG - THƯƠNG NGHIỆP CỨU NƯỚC
Vào những năm đầu thế kỷ XX, khi làn gió duy tân canh tân đất nước thổi bùng ngọn lửa yêu nước khắp ba kỳ, xứ Quảng Nam trở thành "chiếc nôi" rực rỡ nhất của tư tưởng "Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh". Bên cạnh những nhà tư tưởng lỗi lạc như Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp, chí sĩ Phan Thúc Duyện (1873 – 1944, tự Tú Tân, hiệu Tân Dân) là một gương mặt kiệt xuất, nhà thực hành kinh tế - xã hội tiên phong, người đã dùng con đường lập hội buôn, mở nông trang, lập trường học tân tiến để nuôi dưỡng chí lớn giải phóng dân tộ
Bậc tài hoa đất học Điện Bàn và bước ngoặt đoạn tuyệt khoa cử:
Sinh ra tại làng Bảo An, tổng Đa Hòa, huyện Điện Bàn (nay thuộc thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam) – vùng đất văn vật nức tiếng của xứ Quảng, Phan Thúc Duyện sớm bộc lộ tư chất thông minh, đỗ Tú tài Nho học nên thường được kính trọng gọi là cụ Tú Tân. Trước cảnh non sông rên xiết dưới ách đô hộ của thực dân Pháp và sự bảo thủ của cử nghiệp từ chương, ông đã dũng cảm dứt bỏ lối học khoa cử cũ, cùng các đồng chí đồng tâm huyết dấn thân trọn vẹn vào con đường Duy Tân cứu nước.
Thủ lĩnh phong trào "Hậu dân sinh" – Khởi xướng Nông sơn xã và trường học mới:
Khác với nhiều chí sĩ chỉ tập trung vào trước tác lý luận, Phan Thúc Duyện là một nhà hành động xuất chúng, người hiện thực hóa chủ trương thực nghiệp của phong trào Duy Tân:
Mở đường thực nghiệp: Ông là người sáng lập và điều hành Nông sơn trang (Hợp xã canh nông Tân Điền) tại vùng núi non Quảng Nam, khai khẩn hàng trăm mẫu đất hoang, trồng trọt các loại cây công nghiệp (bông vải, quế, dâu tằm), chế biến nông sản và tạo việc làm cho hàng nghìn bà con nghèo.
Chấn hưng thương nghiệp nội địa: Ông cùng các cộng sự lập ra các thương hội, hiệu buôn tân tiến để người Việt tự nắm quyền phân phối hàng hóa, phá vỡ thế độc quyền của tư bản ngoại bang. Nguồn lợi nhuận khổng lồ từ đây được ông bí mật chuyển về quỹ bảo trợ du học sinh phong trào Đông Du của cụ Phan Bội Châu.
Khai dân trí: Ngay tại quê hương Điện Bàn, ông đứng ra lập trường tân học Bảo An, đưa chữ Quốc ngữ,toán học, khoa học thực dụng và thể dục vào giảng dạy, xóa bỏ các hủ tục ma chay, cưới hỏi rườm rà, vận động nam giới cắt tóc ngắn, mặc âu phục.
Khí tiết kiên trung chốn ngục tù Côn Đảo:
Năm 1908, phong trào biểu tình chống sưu thuế rầm rộ của nhân dân Quảng Nam bùng nổ và lan rộng khắp các tỉnh miền Trung. Thực dân Pháp và triều đình tay sai điên cuồng đàn áp dã man. Là linh hồn của phong trào thực nghiệp xứ Quảng, Phan Thúc Duyện bị bắt giam, khép án tù khổ sai và đày ra "địa ngục trần gian" Côn Đảo cùng các bậc tiền bối Huỳnh Thúc Kháng, Phan Chu Trinh, Ngô Đức Kế...
Suốt nhiều năm chịu cực hình xiềng xích và lao dịch khổ sai nơi hòn đảo chết, ông vẫn ngẩng cao đầu giữ trọn khí tiết kẻ sĩ quật cường: kiên quyết không khuất phục quân thù, biến lao tù thành nơi tôi luyện ý chí ái quốc và truyền bá tinh thần tự lực tự cường cho các bạn tù.
Trọn đời gắn bó máu thịt với quê hương và quốc dân:
Sau khi mãn hạn tù trở về, dù tiếp tục bị mật thám Pháp theo dõi và quản thúc gắt gao, ông vẫn âm thầm giữ vững lý tưởng, tham gia các hoạt động xã hội tiến bộ, ủng hộ phong trào Hội Viện Dân biểu Trung Kỳ do cụ Huỳnh Thúc Kháng làm Viện trưởng và hết lòng dìu dắt lớp thanh niên yêu nước kế cận cho đến ngày tạ thế vào năm 1944.
Cả cuộc đời của chí sĩ Phan Thúc Duyện là biểu tượng sáng ngời cho tinh thần tự lực tự cường, trí tuệ thực nghiệp đi trước thời đại và tấm lòng son sắt xả thân vì độc lập, tự do và cuộc sống ấm no của nhân dân.
Tên tuổi của chí sĩ Phan Thúc Duyện ngày nay được trang trọng đặt cho các tuyến đường đẹp tại Thành phố Hồ Chí Minh (quận Tân Bình), thành phố Đà Nẵng, Quảng Nam và nhiều địa phương trên cả nước, mãi nhắc nhở các thế hệ mai sau về người doanh nhân - chí sĩ ái quốc kiệt xuất của phong trào Duy Tân.
Noi gương sáng tinh thần đổi mới sáng tạo, ý chí tự lực tự cường và lòng yêu nước thiết tha của tiền nhân Phan Thúc Duyện, thế hệ trẻ hôm nay nguyện không ngừng trau dồi tri thức, rèn đức luyện tài, phát huy mạnh mẽ tinh thần khởi nghiệp, sáng tạo khoa học công nghệ, đem hết sức trẻ và trí tuệ dựng xây non sông Việt Nam ngày càng phồn vinh, văn minh và thịnh vượng.
