Chí sĩ Trần Quý Cáp – “Khai dân trí, chấn dân khí”
Nếu nhiều nhân vật lịch sử được nhớ đến qua những trận chiến trên chiến trường, thì Trần Quý Cáp để lại dấu ấn đặc biệt bằng cuộc đấu tranh trên mặt trận tư tưởng, giáo dục và canh tân đất nước.
Trần Quý Cáp sinh năm 1870, quê ở Quảng Nam. Ông là một nhà nho yêu nước, đồng thời là một trong những người tích cực hưởng ứng phong trào Duy Tân đầu thế kỷ XX.
Trong bối cảnh đất nước bị thực dân Pháp thống trị, nhiều sĩ phu Việt Nam nhận thấy rằng muốn đất nước thoát khỏi tình trạng yếu kém cần phải thay đổi tư duy, nâng cao dân trí và khơi dậy tinh thần tự chủ.
Trần Quý Cáp cùng các sĩ phu tiến bộ ở Trung Kỳ cổ súy việc mở trường, cải cách giáo dục, phát triển thực nghiệp và nâng cao nhận thức của nhân dân.
Tư tưởng “khai dân trí, chấn dân khí” gắn với tinh thần của phong trào Duy Tân mà ông là một trong những người tích cực truyền bá.
Năm 1908, phong trào chống thuế ở Trung Kỳ bùng nổ. Chính quyền thực dân và Nam triều tiến hành đàn áp những người tham gia phong trào.
Trần Quý Cáp bị bắt và kết án.
Ngày 17 tháng 5 năm Duy Tân thứ 2, tức năm 1908, ông bị đưa ra xử chém tại bãi sông Cạn.
Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, khi ra pháp trường, ông vẫn giữ thái độ ung dung, điềm tĩnh. Tư liệu đương thời và hồi ức của các chí sĩ yêu nước nhấn mạnh khí phách của ông trước cái chết.
Trần Quý Cáp hy sinh khi mới khoảng 38 tuổi.
Ông không để lại một đạo quân lớn hay một chiến thắng quân sự, nhưng để lại một tư tưởng có sức ảnh hưởng lâu dài: muốn cứu nước phải nâng cao dân trí, khơi dậy tinh thần tự chủ và xây dựng một xã hội tiến bộ.
