Chỉ thị Nhật, Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta

Đầu năm 1945, Chiến tranh thế giới thứ hai bước vào giai đoạn quyết định. Quân đội Đức Quốc xã thất bại liên tiếp ở châu Âu, còn Nhật Bản ngày càng gặp khó khăn tại châu Á - Thái Bình Dương. Ở Đông Dương, thực dân Pháp và phát xít Nhật cùng duy trì bộ máy thống trị, nhưng quan hệ giữa hai bên ngày càng căng thẳng.

Tối ngày 9 tháng 3 năm 1945, Nhật tiến hành đảo chính Pháp trên toàn Đông Dương. Quân đội Pháp nhanh chóng bị tấn công, nhiều đơn vị tan rã hoặc bị bắt. Bộ máy cai trị vốn tồn tại dưới hình thức Pháp và Nhật cùng kiểm soát bị đảo lộn. Nhật nắm quyền trực tiếp, dựng lên những chính phủ thân Nhật tại Việt Nam, Lào và Campuchia.

Đối với phong trào cách mạng Việt Nam, đây là biến động lớn. Kẻ thù trực tiếp thay đổi, hệ thống chính quyền cũ bị xáo trộn, trong khi thời cơ giành chính quyền có thể xuất hiện nhanh chóng. Tuy nhiên, tình hình cũng đặt ra nhiều nguy cơ: quân Nhật vẫn còn mạnh, lực lượng cách mạng chưa đồng đều giữa các địa phương và nạn đói đang lan rộng ở miền Bắc.

Ngày 12 tháng 3 năm 1945, Ban Thường vụ Trung ương Đảng ban hành chỉ thị Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta. Văn kiện xác định phát xít Nhật là kẻ thù chính, trước mắt của nhân dân Đông Dương, đồng thời đề ra nhiệm vụ phát động cao trào kháng Nhật cứu nước làm tiền đề cho tổng khởi nghĩa.

Tinh thần của chỉ thị là không thụ động chờ đợi. Các tổ chức Đảng và Việt Minh cần khẩn trương phát triển lực lượng, mở rộng hoạt động tuyên truyền, tổ chức quần chúng, xây dựng căn cứ và chuẩn bị các điều kiện để khi thời cơ đến có thể hành động kịp thời.

Tại các địa phương, phong trào đấu tranh phát triển dưới nhiều hình thức. Nhân dân chống việc thu thóc, phá kho thóc của Nhật để giải quyết nạn đói ở những nơi có điều kiện, tổ chức mít tinh và xây dựng lực lượng tự vệ. Ở các vùng căn cứ, hoạt động vũ trang được đẩy mạnh, nhiều cơ sở cách mạng được củng cố.

Biến cố ngày 9 tháng 3 không tự động mang lại độc lập. Nó chỉ tạo ra một hoàn cảnh mới, trong đó thời cơ và nguy cơ đan xen. Nhiệm vụ của cách mạng là nhận định đúng tình hình, chuẩn bị lực lượng và tổ chức hành động.

Từ những căn cứ ở miền núi đến các vùng nông thôn đồng bằng, tin tức về cuộc đảo chính lan đi nhanh chóng. Các cán bộ Việt Minh gấp rút truyền đạt chủ trương mới, còn quần chúng bắt đầu bước vào cao trào đấu tranh với một câu hỏi lớn: khi thời cơ đến, ai sẽ đứng ra giành lấy chính quyền?