Chị Trần Thị Bắc
"Bảy năm về trước, em mười bảy
Anh mới đôi mươi, trẻ nhất làng
Xuân Dục, Đoài Đông hai cánh lúa
Bữa thì em tới, bữa anh sang.
Lối ta đi giữa hai sườn núi
Đôi ngọn nên làng gọi núi Đôi.
Em vẫn đùa anh: Sao khéo thế
Núi chồng núi vợ đứng song đôi!”
Nhà thơ Mỹ Bruce Weigl, một cựu binh từng tham chiến tại Việt Nam, kể rằng ông và các cộng sự ở Trung tâm William Joiner đã mua lại một số lượng lớn tư liệu mà quân đội Mỹ thu thập được trong chiến tranh. Điều khiến họ sửng sốt không phải là sơ đồ trận địa hay báo cáo quân báo, mà là… thơ. Những bài thơ viết tay, chép tay, được kẹp trong sổ tay người lính Việt: thơ nói về nỗi nhớ mẹ, tình yêu lứa đôi, tình yêu quê hương, đất nước trước giờ ra trận. Trong số ấy, bài thơ “Núi Đôi” của nhà thơ Vũ Cao viết từ thời kháng chiến chống Pháp, xuất hiện nhiều hơn cả, như một điệp khúc chứa chan của tình yêu đôi lứa.
Ít người biết rằng, sau những câu thơ dịu dàng mà đau thắt ấy, là một sự thật bi hùng. Nhân vật nữ trong bài thơ ấy, người con gái không trở về, không chỉ là hình tượng nghệ thuật, mà có tên thật, có quê hương, có một đêm cuối cùng: chị Trần Thị Bắc, nữ du kích Phù Linh, Sóc Sơn.
Đêm 16/3/1954, bầu trời Phù Linh đen đặc bóng quân thù. Khi lính commăng-đô kéo lên càn quét, chị được giao nhiệm vụ thăm dò tình hình. Một mình, không do dự, chị đi trước. Nhưng đến khu ruộng rau Thái Hòa, chị sa vào ổ phục kích. Biết rõ âm mưu của giặc muốn bắt cả đoàn đi sau, chị đã cắn chặt nỗi đau, vùng dậy chống cự, rồi hét to báo động. Tiếng hét ấy như một hồi chuông sinh tử vang lên giữa đêm tối, khiến giặc hoảng loạn. Chúng điên cuồng bắn xối xả vào người chị. Chị ngã xuống, máu thấm vào đất quê hương, nhưng đoàn cán bộ, nhân dân phía sau đã kịp thời rút lui an toàn.
Chị Trần Thị Bắc, năm ấy mới 22 tuổi, đã chọn một cái chết rực sáng để đổi lấy sự sống cho bao người. Và từ ánh sáng ấy, thi ca đã làm phần việc của mình: giữ lấy chị, biến chị thành biểu tượng bất tử. Trong “Núi Đôi”, ta tưởng đang đọc một bản tình ca, nhưng kỳ thực, ta đang đứng trước một ngôi mộ thiêng giữa lòng đất nước
Giữa đêm bộ đội vây đồn Thứa
Em sống trung thành, chết thuỷ chung!
