CHIẾC ÁO GỐI GỬI MẸ TỪ KHÁM LỚN

Năm 1940.

Trong một phòng giam của Khám Lớn Sài Gòn, có một nữ tù chính trị đang lặng lẽ nhặt nhạnh những mảnh vải từ quần áo tù đã cũ.

Không phải để vá áo cho mình.

Không phải để chống lại cái lạnh của nhà giam.

Người phụ nữ ấy ghép những mảnh vải lại, từng chút một, làm thành một chiếc áo gối gửi về tặng mẹ.

Bên ngoài song sắt, thực dân Pháp đang ráo riết đàn áp phong trào cách mạng. Trong nhà tù, bà đã trải qua những cuộc thẩm vấn, tra khảo và biết rằng án tử hình có thể đang chờ mình.

Nhưng giữa những ngày như thế, bà vẫn nghĩ đến mẹ.

Người nữ tù ấy là Nguyễn Thị Minh Khai.

Chiếc áo gối nhỏ bé bà làm trong tù sau này được gìn giữ như một kỷ vật lịch sử.

Một vật rất bình thường.

Nhưng phía sau nó là câu chuyện về một người con, một người mẹ, một người vợ và một nữ chiến sĩ cách mạng đã dành trọn 31 năm ngắn ngủi của cuộc đời mình cho con đường giải phóng dân tộc.

Cô gái xứ Nghệ tuổi mười bảy

Nguyễn Thị Minh Khai tên thật là Nguyễn Thị Vịnh, sinh ngày 30/9/1910 tại thành phố Vinh, Nghệ An.

Quê hương bà những năm đầu thế kỷ XX là một trong những nơi phong trào yêu nước và phong trào công nhân phát triển mạnh.

Năm 1927, khi mới 17 tuổi, Nguyễn Thị Minh Khai đã tham gia hoạt động trong phong trào công nhân ở Vinh và tham gia Tân Việt Cách mạng Đảng.

Trong những năm phong trào công nhân Vinh - Bến Thủy phát triển, cô gái trẻ cùng đồng chí của mình tổ chức tuyên truyền, nói chuyện, dạy học ban đêm cho công nhân và gây dựng những hạt nhân cách mạng.

Năm 1930, bà được cử sang Trung Quốc hoạt động và có thời gian làm việc bên cạnh Nguyễn Ái Quốc tại cơ quan thuộc Quốc tế Cộng sản.

Một cô gái mới ngoài hai mươi tuổi từ thành phố Vinh đã bước vào một cuộc đời mà phần lớn thời gian sau đó gắn với những bí danh, những cuộc họp bí mật, những lần chuyển địa điểm và nguy cơ bị bắt bất cứ lúc nào.

Từ nhà tù Hương Cảng đến diễn đàn quốc tế

Năm 1931, Nguyễn Thị Minh Khai bị bắt tại Hương Cảng.

Những năm tù đày đầu tiên đến khi bà chỉ mới hơn hai mươi tuổi.

Theo các tư liệu chính thống, dù bị mua chuộc, dụ dỗ và tra khảo, bà không khai báo làm tổn hại đến tổ chức cách mạng. Sau khi được trả tự do, Nguyễn Thị Minh Khai tiếp tục hoạt động và được cử tham dự Đại hội VII Quốc tế Cộng sản tại Moskva năm 1935.

Ngày 16/8/1935, tại một phiên họp của Đại hội, người phụ nữ Việt Nam với bí danh Phan Lan bước lên diễn đàn.

Bà nói về thân phận của phụ nữ và nhân dân các nước thuộc địa.

Đó là một khoảnh khắc đặc biệt.

Một người phụ nữ đến từ một đất nước đang bị thực dân đô hộ đứng trước một diễn đàn quốc tế để nói về cuộc đấu tranh của công nhân, nông dân và phụ nữ Đông Dương.

Bà khi ấy mới 24 tuổi.

Sau thời gian hoạt động ở nước ngoài, Nguyễn Thị Minh Khai trở về nước.

Bà tham gia Xứ ủy Nam Kỳ, rồi đảm nhiệm trọng trách Bí thư Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn, trực tiếp hoạt động giữa một trong những địa bàn bị mật thám thực dân theo dõi gắt gao nhất.

Một gia đình rất ít ngày được ở bên nhau

Trong cuộc đời hoạt động cách mạng ấy, Nguyễn Thị Minh Khai còn có một mái ấm riêng.

Người bạn đời của bà là Lê Hồng Phong, một nhà lãnh đạo quan trọng của Đảng.

Nhưng chiến tranh và hoạt động bí mật khiến cuộc sống gia đình của hai người phần lớn là những tháng ngày xa cách.

Họ có một người con gái là Lê Nguyễn Hồng Minh.

Khi con còn rất nhỏ, Nguyễn Thị Minh Khai lại phải tiếp tục nhiệm vụ.

Lê Hồng Phong cũng bị thực dân Pháp bắt, sau đó bị đày ra Côn Đảo.

Một người ở trong nhà tù Sài Gòn.

Một người bị giam ngoài Côn Đảo.

Đứa con nhỏ phải nhờ người thân và đồng chí chăm sóc.

Đó cũng là hoàn cảnh khi Nguyễn Thị Minh Khai bước vào những tháng cuối cùng của cuộc đời.

Ngày bị bắt

Năm 1940, phong trào cách mạng ở Nam Kỳ đứng trước một thời kỳ đặc biệt căng thẳng.

Nguyễn Thị Minh Khai tham gia công tác lãnh đạo ở Xứ ủy Nam Kỳ và Sài Gòn - Chợ Lớn.

Tháng 7/1940, bà sa vào tay mật thám.

Từ đó, Nguyễn Thị Minh Khai bị giam giữ, thẩm vấn và tra khảo.

Kẻ thù muốn từ một cán bộ lãnh đạo lần ra mạng lưới tổ chức cách mạng bên ngoài.

Nhưng người nữ chiến sĩ không khuất phục.

Ngay trong nhà tù, bà vẫn tìm cách giữ liên lạc với tổ chức và động viên những người bị giam cùng mình.

Sau Khởi nghĩa Nam Kỳ tháng 11/1940, chính quyền thực dân kết án tử hình nhiều cán bộ lãnh đạo cách mạng.

Trong danh sách ấy có Nguyễn Thị Minh Khai.

Người phụ nữ mới ba mươi tuổi hiểu rằng mình rất có thể sẽ không bao giờ được gặp lại mẹ.

Không gặp lại chồng.

Và cũng không được nhìn thấy con gái trưởng thành.

Chiếc áo gối

Chính trong những ngày ấy xuất hiện một câu chuyện rất nhỏ.

Nguyễn Thị Minh Khai lấy những mảnh vải từ quần áo tù, ghép lại thành một chiếc áo gối.

Bà gửi nó về cho mẹ.

Không phải một kỷ vật lớn lao.

Không phải một bức thư dài.

Chỉ là một vật dụng nhỏ mà một người con tự tay làm trong những ngày bị giam cầm.

Chiếc áo gối ấy sau này được gìn giữ và trở thành hiện vật của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Cùng với nó, bảo tàng còn lưu giữ một số kỷ vật khác gắn với Nguyễn Thị Minh Khai như áo, khăn và những vật dụng bà từng sử dụng.

Nếu chỉ nhìn hiện vật ấy mà không biết câu chuyện phía sau, người ta có thể thấy đó chỉ là vài mảnh vải đã bạc màu theo thời gian.

Nhưng hơn tám mươi năm trước, bàn tay làm nên nó thuộc về một người đang chờ ngày ra pháp trường.

Và trong hoàn cảnh ấy, bà vẫn muốn để lại cho mẹ một món quà.

Có lẽ chính những chi tiết rất đời thường như thế giúp chúng ta hiểu rằng những người đi vào lịch sử không chỉ có lý tưởng và những quyết định lớn.

Họ cũng có cha mẹ để nhớ.

Có con để thương.

Có những người thân mà họ biết có thể sẽ không bao giờ được gặp lại.

Lời nhắn gửi đến Côn Đảo

Biết ngày cuối cùng đang đến gần, Nguyễn Thị Minh Khai còn nhờ những người trong tù chuyển lời vĩnh biệt tới Lê Hồng Phong — người chồng, người đồng chí lúc ấy đang bị đày tại Côn Đảo.

Bà cũng gửi gắm người thân, đồng chí chăm sóc cô con gái nhỏ Hồng Minh.

Không ai biết hai người khi ấy có thể hình dung số phận của người còn lại hay không.

Nguyễn Thị Minh Khai hy sinh năm 1941.

Lê Hồng Phong tiếp tục bị giam cầm tại Côn Đảo.

Ông mất tại nhà tù này ngày 6/9/1942, hơn một năm sau ngày vợ hy sinh.

Hai người chiến sĩ cách mạng đã không thể trở về với nhau.

Đứa con gái của họ lớn lên khi cả cha và mẹ đều không còn.

Một bộ quần áo trắng trước giờ ra pháp trường

Những ngày cuối cùng, Nguyễn Thị Minh Khai biết bản án sẽ được thi hành.

Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, bà nhờ những người cùng bị giam tìm cho mình một bộ quần áo trắng mới.

Khi đồng chí hỏi lý do, bà nói mình biết kẻ thù sẽ giết mình và:

“Phải có màu trắng mới làm đỏ thắm dòng máu cách mạng…”

Sáng 28/8/1941, Nguyễn Thị Minh Khai cùng nhiều nhà lãnh đạo cách mạng khác bị đưa đi xử bắn tại Hóc Môn, Gia Định.

Cùng hy sinh trong đợt hành quyết ấy có những người như Nguyễn Văn Cừ, Hà Huy Tập, Võ Văn Tần, Phan Đăng Lưu.

Nguyễn Thị Minh Khai mới 31 tuổi.

Trước họng súng, bà vẫn khẳng định con đường mình lựa chọn là vì độc lập của Tổ quốc và cuộc sống của nhân dân.

Người nữ chiến sĩ đã không nhìn thấy Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Không được chứng kiến ngày độc lập 2/9.

Không nhìn thấy đất nước mà mình đấu tranh để giành lại quyền tự quyết.

Bà nằm xuống trước ngày ấy đúng bốn năm.

Chiếc áo gối còn lại

Hơn tám thập kỷ đã trôi qua.

Những nhà tù của chế độ thực dân chỉ còn trong lịch sử.

Những người từng hoạt động bí mật ở Sài Gòn - Chợ Lớn phần lớn cũng đã đi xa.

Nhưng chiếc áo gối Nguyễn Thị Minh Khai làm trong tù vẫn còn.

Vải đã cũ.

Màu sắc đã phai.

Người làm nên nó đã mất từ năm 1941.

Nhưng chính sự tồn tại của một vật nhỏ bé như vậy lại kể được một câu chuyện mà những con số hay những dòng tiểu sử khó có thể diễn tả hết.

Nguyễn Thị Minh Khai là một cán bộ lãnh đạo cách mạng.

Là người phụ nữ Việt Nam từng đứng trên diễn đàn quốc tế khi mới ngoài hai mươi tuổi.

Là Bí thư Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn.

Là người đã trải qua nhà tù và bước đến pháp trường mà không từ bỏ lý tưởng.

Nhưng trước tất cả những điều ấy—

bà vẫn là một người con của mẹ.

Trong những ngày biết cuộc đời mình có thể chỉ còn tính bằng tháng, bằng tuần, thậm chí bằng ngày, Nguyễn Thị Minh Khai đã không dành những mảnh vải ít ỏi cho chính mình.

Bà ghép chúng lại thành một món quà gửi về nhà.

Ngày nay, khi đứng trước chiếc áo gối ấy trong bảo tàng, chúng ta không chỉ nhìn thấy một hiện vật cách mạng.

Ta có thể hình dung một căn phòng giam năm 1940.

Một người phụ nữ trẻ ngồi dưới ánh sáng yếu ớt.

Những mảnh vải cũ nằm trong tay.

Ở rất xa nơi ấy là người mẹ đang chờ con.

Ngoài Côn Đảo là người chồng đang bị giam giữ.

Và đâu đó ngoài song sắt là một cô con gái còn quá nhỏ để hiểu vì sao mẹ không thể trở về.

Nguyễn Thị Minh Khai biết mình có thể sẽ không còn ngày đoàn tụ.

Vì thế bà gửi về nhà thứ mình có thể tự tay làm được.

Một chiếc áo gối.

Một món quà nhỏ từ nhà tù.

Và hơn tám mươi năm sau, món quà ấy vẫn còn ở lại để kể cho những thế hệ sinh ra trong hòa bình về tình yêu gia đình, lòng hiếu thảo và khí phách của một người phụ nữ đã dành trọn tuổi thanh xuân cho cách mạng.

Nguồn tư liệu: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; Báo Quân đội nhân dân; Báo Nhân Dân.