Chiếc ba lô của người giáo sư toán từ Zürich về chiến khu Việt Bắc

Năm 1949, Lê Văn Thiêm đứng trước hai con đường.

Một con đường ở lại châu Âu, nơi ông vừa đạt được những thành tựu mà rất ít người Việt Nam thời ấy có thể chạm tới. Ông đã bảo vệ các luận án toán học tại những trung tâm khoa học danh tiếng, có công trình đăng trên tạp chí quốc tế và được mời giảng dạy tại Đại học Zürich của Thụy Sĩ.

Con đường còn lại dẫn về một đất nước đang có chiến tranh. Không phòng nghiên cứu, không thư viện đầy đủ, cũng chưa có một trường đại học ổn định để ông làm việc. Muốn trở về, ông còn phải vượt qua nhiều vùng bị kiểm soát và những tuyến đường đầy nguy hiểm.

Lê Văn Thiêm chọn con đường thứ hai.

Ông sinh năm 1918 tại Đức Thọ, Hà Tĩnh, trong một gia đình có truyền thống học tập. Cha mẹ mất sớm, nhưng Lê Văn Thiêm vẫn được anh chị tạo điều kiện đến trường. Tại Trường Quốc học Quy Nhơn, chỉ trong bốn năm từ 1933 đến 1937, ông hoàn thành chương trình vốn thường cần đến chín năm học.

Năm 1939, Lê Văn Thiêm sang Pháp học tại Trường Sư phạm cao cấp Paris. Việc học của ông diễn ra trong thời kỳ châu Âu bị cuốn vào Chiến tranh thế giới thứ hai. Trường học phải sơ tán, đời sống thiếu thốn và các hoạt động khoa học nhiều lần bị gián đoạn.

Dù vậy, ông vẫn theo đuổi chuyên ngành lý thuyết hàm, một lĩnh vực toán học trừu tượng và khó. Lê Văn Thiêm học tập, nghiên cứu tại Pháp, Đức và Thụy Sĩ, làm việc với những nhà toán học hàng đầu đương thời.

Năm 1947, một công trình của ông được đăng trên tạp chí Commentarii Mathematici Helvetici. Đây được xem là công trình toán học đầu tiên của một người Việt Nam công bố trên một tạp chí quốc tế.

Năm 1949, Lê Văn Thiêm nhận một vị trí giảng dạy tại Đại học Zürich. Ở tuổi ngoài ba mươi, ông đang đứng trước một sự nghiệp khoa học rộng mở. Nếu ở lại, ông có thể tiếp tục nghiên cứu trong những thư viện lớn, trao đổi với các đồng nghiệp quốc tế và sống bằng nghề nghiệp ổn định.

Nhưng tin tức từ quê hương luôn theo sát ông. Việt Nam đã tuyên bố độc lập, nhưng cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đang diễn ra quyết liệt. Chính phủ mới không chỉ cần vũ khí và chiến sĩ. Đất nước còn cần thầy giáo, kỹ sư, bác sĩ và những người có khả năng đào tạo một thế hệ trí thức mới.

Theo lời kêu gọi hướng về Tổ quốc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Lê Văn Thiêm quyết định rời Zürich.

Hành trình trở về của ông không thể thực hiện bằng một chuyến tàu hay chuyến bay thẳng. Từ châu Âu, ông đi máy bay đến Bangkok, Thái Lan. Sau đó, ông di chuyển bằng đường bộ qua Campuchia và bí mật vào vùng kháng chiến Nam Bộ.

Ngày 19 tháng 12 năm 1949, ông có mặt tại khu vực U Minh và bắt đầu làm việc cho Sở Giáo dục Nam Bộ.

Từ một trường đại học nổi tiếng của Thụy Sĩ đến rừng U Minh là một sự thay đổi gần như hoàn toàn. Ở đây không có giảng đường tiện nghi hay tủ sách chuyên ngành. Việc đi lại chủ yếu dựa vào những tuyến giao liên bí mật. Các cơ quan phải thường xuyên đề phòng những cuộc hành quân và oanh tạc của quân Pháp.

Nhưng U Minh chưa phải điểm cuối của hành trình.

Năm 1950, Lê Văn Thiêm nhận nhiệm vụ ra chiến khu Việt Bắc để tham gia xây dựng nền giáo dục đại học của nước Việt Nam mới. Ông lại khoác ba lô, bắt đầu chuyến đi dọc đất nước.

Theo các tư liệu về cuộc đời ông, hành trình đường rừng từ Nam Bộ ra Việt Bắc kéo dài khoảng sáu tháng. Trong điều kiện chiến tranh, ông không thể đi thẳng trên những con đường lớn. Đoàn phải theo các tuyến giao liên, vượt qua nhiều vùng núi rừng và khu vực nguy hiểm.

Trong hành trang của người giáo sư có những cuốn sách toán được mang về từ châu Âu. Số sách không nhiều, nhưng trong hoàn cảnh Việt Nam gần như bị cô lập với thế giới khoa học, mỗi cuốn sách chuyên ngành đều là một tài sản đặc biệt.

Một trong những tài liệu ấy là bản cuốn Phương pháp Toán Lý của Richard Courant và David Hilbert. Đây là tác phẩm quan trọng về các phương pháp toán học dùng trong vật lý. Lê Văn Thiêm đã xin hoặc mượn được bản sách từ bạn bè rồi mang theo trong chuyến trở về.

Sau sáu tháng đi bộ, ông đến Việt Bắc.

Tại chiến khu, Lê Văn Thiêm cùng những trí thức như Tạ Quang Bửu và Trần Đại Nghĩa bắt tay xây dựng hoạt động khoa học và giáo dục đại học. Ông được giao thành lập Trường Khoa học Cơ bản và Trường Sư phạm Cao cấp, đồng thời giữ chức hiệu trưởng của cả hai trường.

Lớp học giữa chiến khu không giống những đại học ông từng biết ở châu Âu. Cơ sở vật chất rất đơn sơ, sách giáo khoa thiếu và đội ngũ giảng viên ít. Thầy và trò vừa học vừa tham gia công tác kháng chiến, luôn sẵn sàng di chuyển khi tình hình không an toàn.

Lê Văn Thiêm trực tiếp giảng dạy cơ học lý thuyết và các môn toán cao cấp. Những kiến thức từng được trình bày trong các giảng đường châu Âu nay được ông chuyển thành bài học dành cho sinh viên giữa núi rừng Việt Bắc.

Mục tiêu khi ấy không phải tạo ra ngay một trung tâm toán học có thể sánh với Zürich hay Paris. Nhiệm vụ cấp thiết là đào tạo những cán bộ đầu tiên có đủ kiến thức để giảng dạy, nghiên cứu và giải quyết các vấn đề kỹ thuật của đất nước.

Sau khi hòa bình được lập lại ở miền Bắc, Lê Văn Thiêm tiếp tục tham gia xây dựng Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Ông cùng đồng nghiệp đào tạo nhiều thế hệ sinh viên, từng bước hình thành đội ngũ toán học hiện đại của Việt Nam.

Năm 1969, Viện Toán học được thành lập và Lê Văn Thiêm trở thành viện trưởng đầu tiên. Ông cũng là Chủ tịch đầu tiên của Hội Toán học Việt Nam và Tổng biên tập đầu tiên của hai tạp chí toán học chuyên ngành của đất nước.

Không chỉ nghiên cứu lý thuyết, Lê Văn Thiêm còn khuyến khích sử dụng toán học để giải quyết các bài toán thực tế. Ông và cộng sự nghiên cứu những vấn đề liên quan đến nổ mìn định hướng, tính toán dòng chảy, khai thác nước và kỹ thuật phục vụ giao thông.

Ông qua đời ngày 3 tháng 7 năm 1991 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Năm 1996, Lê Văn Thiêm được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ.

Nhìn lại hành trình năm 1949, điều đáng nhớ không chỉ là một giáo sư đã từ bỏ vị trí tốt ở châu Âu. Điều đặc biệt hơn là ông trở về khi chưa có sẵn một viện nghiên cứu hay trường đại học hoàn chỉnh đang chờ đón mình.

Ông trở về để bắt đầu xây dựng chúng.

Chiếc ba lô Lê Văn Thiêm mang qua Campuchia, U Minh rồi dọc đường rừng ra Việt Bắc không thể chứa cả một thư viện. Nhưng nó mang theo những hạt giống đầu tiên của nền toán học hiện đại Việt Nam: sách vở, tri thức và quyết tâm đào tạo con người ngay giữa những năm tháng gian nan nhất của đất nước.