Chiếc ba lô đi tìm thuốc cho người Việt

Ngày 29 tháng 12 năm 1946, chỉ mười ngày sau khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, dược sĩ Đỗ Tất Lợi đóng cửa hiệu thuốc Tây Mai Lĩnh tại Hà Nội.

Ông rời bỏ công việc đang ổn định để tham gia kháng chiến.

Khi ấy, đất nước vừa giành được độc lập nhưng phải đối mặt với muôn vàn khó khăn. Thuốc men khan hiếm, đường tiếp tế bị chia cắt, nhiều thương binh và người dân không có đủ dược phẩm để điều trị. Trước thực tế ấy, Đỗ Tất Lợi tìm gặp bác sĩ Vũ Văn Cẩn, Cục trưởng Cục Quân y, đề nghị tổ chức nghiên cứu và tự sản xuất thuốc ngay trong nước.

Người dược sĩ trẻ hiểu rằng Việt Nam không thể mãi phụ thuộc vào những hộp thuốc nhập từ nước ngoài. Nhưng muốn tự chủ, trước hết phải biết đất nước mình đang có những nguồn dược liệu nào.

Đỗ Tất Lợi gia nhập Vệ quốc đoàn và trở thành cán bộ chủ chốt, sau đó phụ trách Viện Khảo cứu và Chế tạo dược phẩm thuộc Cục Quân y. Phòng nghiên cứu của ông không nằm trong một tòa nhà kiên cố mà được dựng giữa núi rừng Việt Bắc.

Thiết bị thí nghiệm rất thiếu. Hóa chất, dụng cụ thủy tinh, nhiên liệu và cả giấy viết đều phải sử dụng tiết kiệm. Dù vậy, ông cùng đồng nghiệp vẫn tìm cách sản xuất cồn có nồng độ cao, chưng cất tinh dầu, điều chế hóa chất và chiết xuất hoạt chất từ cây cỏ trong tự nhiên để phục vụ việc chữa trị thương binh, bệnh binh và nhân dân.

Rừng Việt Bắc khi ấy không chỉ che chở các cơ quan kháng chiến. Qua đôi mắt của Đỗ Tất Lợi, đó còn là một kho dược liệu rộng lớn chưa được nghiên cứu đầy đủ.

Trong những chuyến đi tìm cây thuốc, chiếc ba lô của ông thường có sổ ghi chép, bút, máy ảnh và một túi nhỏ để đựng mẫu. Ông đi vào rừng, đến các bản làng, quan sát từng loại cây và tìm hiểu kinh nghiệm chữa bệnh của đồng bào.

Một chiếc lá được người dân dùng để cầm máu, một loại rễ có thể hạ sốt hay một thứ vỏ cây giúp giảm đau đều được ông ghi lại. Tuy nhiên, ông không dừng ở việc sưu tầm những lời truyền miệng. Các mẫu cây được phân loại, đối chiếu tên khoa học, phân tích thành phần và thử nghiệm để xác định tác dụng.

Đó chính là nét đặc biệt trong con đường nghiên cứu của Đỗ Tất Lợi: trân trọng kinh nghiệm y học cổ truyền nhưng luôn dùng phương pháp khoa học hiện đại để kiểm chứng.

Trong hoàn cảnh thiếu thuốc của kháng chiến, ông nghiên cứu chiết xuất chất diệp lục từ những nguồn nguyên liệu sẵn có như lá tre và lá táo để hỗ trợ điều trị vết thương, vết loét. Ông cùng đồng nghiệp khảo cứu nhiều loại cây có thể thay thế dược liệu phải nhập khẩu, trong đó có búp ổi, cà độc dược và thường sơn.

Mỗi kết quả nghiên cứu đều hướng đến một câu hỏi rất thực tế: loại cây này có thể giúp chữa bệnh gì và làm thế nào để người Việt Nam tự sản xuất được thuốc?

Sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, Đỗ Tất Lợi trở thành người tổ chức và đứng đầu Bộ môn Dược liệu của Trường Đại học Y – Dược Hà Nội. Ông tiếp tục giảng dạy, nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và đi thực địa ở nhiều vùng trên cả nước.

Ông không xem kiến thức của người dân là những điều nhỏ bé. Trong các bài thuốc gia đình, kinh nghiệm của thầy lang và cách sử dụng cây cỏ của đồng bào các dân tộc, ông nhận ra một kho tri thức đã được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Nhưng kho tri thức ấy có nguy cơ mai một nếu không được ghi chép và kiểm chứng cẩn thận.

Từ hàng nghìn trang tài liệu, mẫu cây, bức ảnh và kết quả nghiên cứu, Đỗ Tất Lợi biên soạn công trình nổi tiếng Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam. Những phần đầu của công trình được xuất bản trong giai đoạn 1962–1965 và tiếp tục được sửa chữa, bổ sung qua nhiều lần tái bản.

Cuốn sách hệ thống hóa hàng trăm cây thuốc và vị thuốc có ở Việt Nam. Mỗi mục không chỉ trình bày tên gọi mà còn cung cấp tên khoa học, đặc điểm nhận dạng, nơi phân bố, cách thu hái, thành phần hóa học, tác dụng và kinh nghiệm sử dụng.

Nhờ đó, những tri thức từng nằm rải rác trong dân gian được tập hợp thành một công trình khoa học có hệ thống. Cuốn sách trở thành tài liệu quen thuộc của nhiều thế hệ dược sĩ, bác sĩ, nhà nghiên cứu và những người quan tâm đến y học cổ truyền.

Năm 1968, trên cơ sở công trình này, Hội đồng khoa học cấp cao của Liên Xô công nhận học vị Tiến sĩ khoa học cho Đỗ Tất Lợi. Năm 1983, tại một triển lãm sách quốc tế ở Moskva, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam được bình chọn vào nhóm bảy công trình đặc biệt của triển lãm.

Điều làm nên giá trị của cuốn sách không chỉ là số lượng cây thuốc được ghi lại. Đằng sau mỗi trang sách còn có bước chân của một nhà khoa học từng vượt rừng, lội suối, trò chuyện với người dân và kiên trì làm thí nghiệm trong điều kiện thiếu thốn.

Năm 1996, Giáo sư Đỗ Tất Lợi được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ. Ông qua đời năm 2008, nhưng công trình của ông vẫn tiếp tục được tái bản và sử dụng rộng rãi.

Cả cuộc đời Đỗ Tất Lợi có thể được hình dung qua chiếc ba lô ông mang trong những chuyến đi: bên trong là cuốn sổ, cây bút, máy ảnh và chiếc túi đựng mẫu cây.

Chiếc ba lô ấy không chứa những điều lớn lao ngay từ đầu. Nhưng bằng sự bền bỉ của người làm khoa học và tình yêu dành cho đất nước, những mẫu lá và dòng ghi chép đã trở thành một phần nền móng của ngành dược liệu Việt Nam.

Ông đã giúp các thế hệ sau hiểu rằng trong từng cánh rừng, bờ ruộng và khu vườn của quê hương có thể ẩn chứa những phương thuốc quý. Điều cần thiết là phải biết trân trọng kinh nghiệm của cha ông, đồng thời nghiên cứu chúng bằng một tinh thần khoa học nghiêm túc và có trách nhiệm.