CHIẾC BA LÔ ĐI VÀO MÙA LỬA

Có những người bước vào lịch sử với một khẩu súng trên vai.

Cũng có những người bước vào lịch sử với một chiếc ba lô.

Chiếc ba lô của Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ không mang theo những thứ thường được người ta nhắc đến khi nói về chiến tranh. Nó mang theo những vật dụng của một nhà khoa học, những thứ phục vụ cho nghiên cứu và cả một niềm tin giản dị: tri thức, nếu thực sự có ích, phải đến được nơi con người đang cần nó nhất.

Đặng Văn Ngữ sinh năm 1910 tại Huế. Ông là một bác sĩ, nhà khoa học có nhiều đóng góp cho nền y học Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực ký sinh trùng và phòng chống sốt rét. Sau năm 1954, ông là người sáng lập và Viện trưởng đầu tiên của Viện Sốt rét – Ký sinh trùng và Côn trùng Việt Nam.

Nhưng câu chuyện về ông mà a muốn kể không bắt đầu bằng những chức danh ấy.

Nó bắt đầu bằng một chiếc ba lô.

Chiếc ba lô nặng hơn một hành trang

Năm 1967, khi chiến trường miền Nam đang rất cần những biện pháp phòng chống sốt rét hiệu quả, Đặng Văn Ngữ tình nguyện vào chiến trường để nghiên cứu vaccine chống sốt rét.

Muốn vào được nơi ấy, trước hết phải chuẩn bị cho một hành trình dài và gian khổ.

Người giáo sư vốn quen với phòng thí nghiệm bắt đầu luyện tập mang vác. Ông khoác lên vai chiếc ba lô đựng gạch, ngày một tăng trọng lượng. Có lần, ông mang theo 25kg gạo trong ba lô và thêm một ruột tượng chứa 5kg gạo, đi bộ một quãng đường dài để rèn sức.

Hai con số ấy – 25kg và 5kg – nghe thật nặng.

Nhưng có lẽ, điều nặng hơn cả những gì nằm trên vai ông chính là câu hỏi mà ông mang theo:

Làm thế nào để những người lính có thể sống sót trước căn bệnh đang bào mòn sức lực của họ?

Bởi với một nhà khoa học, bệnh tật không chỉ là những con số.

Đằng sau một ca bệnh là một con người.

Đằng sau một người lính là một gia đình.

Và đằng sau những người đang chiến đấu là cả một đất nước.

Đi về phía nơi cần mình nhất

Tháng 2 năm 1967, đoàn công tác đặc biệt gồm 13 thành viên do Đặng Văn Ngữ làm trưởng đoàn rời Hà Nội vào Vĩnh Linh. Sau khoảng một tháng hành quân bộ, đoàn đến khu vực B2 thuộc Trị – Thiên – Huế.

Đó cũng là lúc một phòng nghiên cứu đặc biệt được dựng lên giữa chiến trường.

Không phải một phòng thí nghiệm khang trang.

Không có những điều kiện lý tưởng.

Chỉ có những lán trại giữa núi rừng và một công việc không thể trì hoãn.

Đặng Văn Ngữ cùng các cộng sự bắt đầu nghiên cứu vaccine chống sốt rét và những biện pháp phòng chống bệnh sốt rét ngay tại nơi căn bệnh đang đe dọa sức khỏe của bộ đội.

Ở đó, khoa học không còn nằm yên trên những trang sách.

Khoa học phải bước ra khỏi phòng thí nghiệm.

Phải đi qua rừng.

Phải chịu đựng những thiếu thốn.

Và trên hết, phải hướng về con người.

Có lẽ đó chính là điều làm nên vẻ đẹp đặc biệt trong lựa chọn của Đặng Văn Ngữ.

Ông không đứng ngoài cuộc chiến.

Ông tham gia vào cuộc chiến bằng thứ vũ khí mà mình có trong tay: tri thức.

Người con trở về

Có một điều khiến câu chuyện ấy càng trở nên xúc động.

Đặng Văn Ngữ là người con của Huế.

Và năm 1967, ông trở lại quê hương không phải trong một chuyến trở về bình yên.

Ông trở về giữa chiến tranh.

Trở về với một chiếc ba lô.

Trở về với công việc nghiên cứu.

Trở về với những con người đang cần đến kiến thức của mình.

Có thể một nhà khoa học không trực tiếp cầm súng.

Nhưng điều đó không có nghĩa họ đứng ngoài lịch sử.

Một người lính có thể bảo vệ đồng đội bằng khẩu súng.

Một người thầy thuốc có thể bảo vệ họ bằng thuốc men.

Còn một nhà khoa học có thể tìm ra cách để ngăn bệnh tật cướp đi sức chiến đấu và sự sống của con người.

Mỗi người một vị trí.

Nhưng tất cả đều gặp nhau ở một điểm:

Khi đất nước cần, họ đem điều mình có để cống hiến.

Ngày chiếc ba lô dừng lại

Nhưng chuyến đi ấy không có một cái kết mà Đặng Văn Ngữ mong muốn.

Ngày 1 tháng 4 năm 1967, tại chiến trường Trị – Thiên – Huế, ông cùng hai thành viên trong đoàn hy sinh sau một trận bom B-52. Công việc nghiên cứu vaccine chống sốt rét vẫn còn dang dở.

Chiếc ba lô đã dừng lại.

Nhưng những điều ông mang trong đó thì không.

Tri thức không thể bị chôn vùi cùng một con người.

Những công trình, dữ liệu và phương pháp nghiên cứu mà ông để lại tiếp tục góp phần cho ngành y học Việt Nam và công tác phòng chống sốt rét.

Ông đã không kịp nhìn thấy tất cả những kết quả mà mình mong muốn.

Nhưng một con người không nhất thiết phải nhìn thấy mùa quả ngọt mới có thể được nhớ đến vì những gì mình đã gieo.

Chiếc ba lô còn lại

Nhiều năm đã trôi qua.

Chiến tranh đã lùi xa.

Những con đường mà ngày ấy phải đi bộ qua bom đạn giờ đây đã khác.

Nhưng khi nhìn lại câu chuyện của Đặng Văn Ngữ, điều còn lại không chỉ là một ngày hy sinh.

Đó là một cách sống.

Ông cho ta thấy rằng lòng yêu nước không chỉ được viết nên bằng những chiến công vang dội.

Đôi khi, nó bắt đầu từ việc làm thật tốt công việc mà mình có thể làm.

Một người thầy dạy học.

Một bác sĩ chữa bệnh.

Một nhà khoa học nghiên cứu.

Một học sinh miệt mài học tập.

Mỗi người đều có thể mang theo một “chiếc ba lô” của riêng mình.

Trong chiếc ba lô ấy có thể là kiến thức, ước mơ, khả năng và cả trách nhiệm với cộng đồng.

Điều quan trọng không phải chiếc ba lô nặng bao nhiêu.

Mà là ta muốn mang nó đi đâu và dùng những gì bên trong để làm gì.

Ngày ấy, Đặng Văn Ngữ mang chiếc ba lô của mình đi vào mùa lửa.

Ông đi về phía nơi những người lính đang cần sự hiểu biết của ông nhất.

Ông không trở về.

Nhưng câu chuyện của ông vẫn còn trở về với chúng ta.

Trở về để nhắc một thế hệ không còn sống trong chiến tranh rằng:

Có những người đã dùng cả tuổi trẻ để bảo vệ sự sống.

Và khi đến lượt mình, có lẽ điều chúng ta cần làm không phải là tìm cách trở thành một người hùng.

Mà là tự hỏi:

“Nếu một ngày quê hương cần đến điều mình giỏi nhất, mình sẽ mang gì trong chiếc ba lô của mình?”

Có lẽ đó mới là hành trang mà thời gian không thể làm mất đi.