CHIẾC BÁT TRE CỦA NGƯỜI ĐỘI TRƯỞNG ĐẦU TIÊN

Trong những hiện vật gắn với lịch sử quân đội, người ta thường nghĩ đến súng, bản đồ, quân phục hay những lá cờ.

Nhưng có một hiện vật nhỏ đến mức nếu đặt giữa những vật dụng quân sự, nó gần như chẳng gây chú ý.

Một chiếc bát.

Không phải bát sứ.

Không phải bát kim loại.

Cũng không phải một món đồ được chế tác cầu kỳ.

Chiếc bát ấy được làm từ một đoạn thân cây tre, do chính người sử dụng tự tay chế tác.

Chủ nhân của nó là Hoàng Sâm, tên thật Trần Văn Kỳ, người sau này trở thành Đội trưởng đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân.

Chiếc bát được ông làm và sử dụng trong những năm hoạt động tại Cao Bằng, từ 1942 đến 1944.

Hơn tám mươi năm sau, nó vẫn còn được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Một chiếc bát ăn cơm.

Nhưng phía sau nó là những năm tháng đầu tiên của một lực lượng vũ trang cách mạng.

Người thanh niên rời quê từ năm mười ba tuổi

Hoàng Sâm sinh ra tại Quảng Bình, tên thật là Trần Văn Kỳ.

Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, ông thoát ly gia đình từ khi còn rất trẻ và được Nguyễn Ái Quốc giác ngộ cách mạng từ năm 13 tuổi.

Sau đó, ông được lựa chọn làm liên lạc cho Nguyễn Ái Quốc trong những năm Người hoạt động tại Thái Lan.

Năm 1940, khi gặp lại Nguyễn Ái Quốc tại Tĩnh Tây, Trung Quốc, Trần Văn Kỳ được đặt bí danh Hoàng Sâm.

Một cái tên mới.

Một cuộc đời mới.

Và một con đường ngày càng gắn chặt với hoạt động cách mạng.

Đầu năm 1941, Nguyễn Ái Quốc trở về Cao Bằng.

Hoàng Sâm cũng trở về nước hoạt động.

Tháng 5 năm ấy, ông được giao nhiệm vụ tổ chức đón các đại biểu về dự Hội nghị Trung ương lần thứ Tám qua đường Lạng Sơn.

Cuối năm 1941, Đội du kích Cao Bằng được thành lập.

Hoàng Sâm được cử làm đội phó.

Giữa năm 1942, ông được giao làm Đội trưởng Đội vũ trang Cao Bằng.

Những năm tháng ấy, lực lượng cách mạng còn rất nhỏ.

Trang bị thiếu thốn.

Điều kiện sinh hoạt gian khổ.

Mọi thứ đều phải tận dụng từ những gì có sẵn.

Và chính trong hoàn cảnh ấy, chiếc bát tre ra đời.

Một đoạn tre thay cho đồ dùng bình thường

Chiếc bát được làm từ một đoạn thân cây tre.

Tre vốn là vật liệu quen thuộc của người Việt Nam.

Có thể làm nhà.

Làm giường.

Làm rổ rá.

Làm cán công cụ.

Và trong hoàn cảnh hoạt động bí mật giữa núi rừng Cao Bằng, tre cũng có thể trở thành vật dụng sinh hoạt của người cán bộ cách mạng.

Hoàng Sâm đã tự tay làm chiếc bát cho mình.

Bát có đường kính miệng 9,5 cm, tương ứng với đường kính thân tre.

Đáy bát chính là phần mấu tre.

Phần đáy được khắc vành.

Chiều cao chiếc bát khoảng 7 cm, lòng đáy rộng khoảng 5,5 cm.

Không có gì cầu kỳ.

Chỉ là một đoạn tre được lựa chọn, cắt và tạo hình để trở thành vật dụng ăn cơm.

Nhưng chính cách chế tác ấy lại phản ánh rất rõ điều kiện sinh hoạt của những người hoạt động cách mạng ở Cao Bằng trong những năm đầu thập niên 1940.

Một bữa cơm giữa núi rừng

Không có tài liệu nào cho phép hình dung chính xác từng bữa cơm Hoàng Sâm đã ăn trong chiếc bát ấy.

Nhưng hiện vật xác nhận một điều giản dị: chiếc bát đã được ông sử dụng trong sinh hoạt hàng ngày trong giai đoạn 1942–1944.

Đó là thời điểm ông hoạt động tại Cao Bằng và giữ những nhiệm vụ quan trọng trong lực lượng vũ trang cách mạng.

Một người sau này trở thành vị tướng.

Nhưng ở thời điểm chiếc bát được sử dụng, ông vẫn phải sống giữa điều kiện thiếu thốn của vùng căn cứ.

Không có nhà bếp tiện nghi.

Không có những vật dụng sinh hoạt đầy đủ.

Một đoạn tre có thể trở thành chiếc bát.

Một vật liệu có sẵn trong rừng núi trở thành thứ gắn với những bữa ăn hàng ngày.

Điều đó khiến chiếc bát trở nên đáng chú ý không phải vì nó quý.

Mà vì nó rất bình thường.

Từ chiếc bát đến Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân

Ngày 22 tháng 12 năm 1944, tại khu rừng Trần Hưng Đạo, châu Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập.

Đội gồm 34 chiến sĩ, trong đó có 31 nam và 3 nữ.

Hoàng Sâm được giao làm Đội trưởng.

Xích Thắng, tức Dương Mạc Thạch, làm Chính trị viên.

Đây là lực lượng vũ trang chủ lực đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Sự kiện ấy thường được nhắc đến bằng những hình ảnh lớn: khu rừng Trần Hưng Đạo, 34 chiến sĩ, những khẩu súng và buổi lễ thành lập đội quân cách mạng.

Nhưng trước thời điểm đó, những người làm nên lực lượng ấy đã trải qua nhiều năm hoạt động trong điều kiện hết sức thiếu thốn.

Chiếc bát tre của Hoàng Sâm thuộc về chính giai đoạn ấy.

Nó tồn tại trước khi cái tên Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân xuất hiện.

Nó thuộc về thời kỳ mà lực lượng vũ trang cách mạng còn đang được gây dựng từ những nhóm nhỏ.

Người đội trưởng và những trận đánh đầu tiên

Sau khi Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập, Hoàng Sâm trở thành người chỉ huy đơn vị.

Đội nhanh chóng bước vào hoạt động chiến đấu.

Hai trận đánh Phai Khắt và Nà Ngần cuối tháng 12 năm 1944 trở thành những chiến công đầu tiên của đội quân mới thành lập.

Từ một lực lượng chỉ có 34 người, đơn vị tiếp tục phát triển.

Hoàng Sâm được cử làm đại đội trưởng khi đội phát triển thành đại đội và trực tiếp chỉ huy nhiều trận đánh.

Sau đó, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách trong những năm Cách mạng Tháng Tám và kháng chiến chống thực dân Pháp.

Năm 1948, trong đợt phong tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam, Hoàng Sâm được phong hàm Thiếu tướng.

Từ một người thanh niên hoạt động cách mạng ở Cao Bằng, ông trở thành một trong những vị tướng tiêu biểu của quân đội.

Nhưng giữa những dấu mốc lớn ấy vẫn tồn tại một vật dụng rất nhỏ.

Chiếc bát tre.

Kỷ vật duy nhất còn lại

Điều đặc biệt nhất của chiếc bát không nằm ở kích thước.

Nó nằm ở vị trí của nó trong số những kỷ vật còn lại của Hoàng Sâm.

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, chiếc bát ăn cơm này là kỷ vật duy nhất của Thiếu tướng Hoàng Sâm từ thời kỳ hoạt động ở Cao Bằng còn được bảo quản tại Bảo tàng.

Một người có cuộc đời trải qua nhiều chiến trường, nhiều cương vị và nhiều năm tháng.

Nhưng trong số những hiện vật còn lại, một chiếc bát tre lại trở thành vật chứng đặc biệt.

Điều đó khiến hiện vật có giá trị vượt ra ngoài chức năng ban đầu.

Nó không còn chỉ là chiếc bát.

Nó là dấu vết vật chất của một giai đoạn mà cuộc sống cách mạng còn vô cùng thiếu thốn.

Một đoạn tre đi qua lịch sử

Tre mọc trong làng quê.

Tre hiện diện bên những con đường.

Tre gắn với đời sống của người nông dân.

Và ở Cao Bằng những năm trước Cách mạng Tháng Tám, một đoạn tre đã trở thành vật dụng của người cán bộ cách mạng.

Điều thú vị là chính sự giản dị ấy khiến chiếc bát có khả năng kể một câu chuyện mà những hiện vật lớn đôi khi không thể kể.

Nó cho thấy lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những quyết định chính trị hay những trận đánh.

Lịch sử còn được tạo nên trong đời sống hàng ngày.

Trong một bữa cơm.

Trong một vật dụng tự làm.

Trong những ngày phải tiết kiệm từng thứ có thể sử dụng.

Những con người hoạt động cách mạng khi ấy không sống ngoài đời sống.

Họ vẫn cần ăn uống.

Vẫn cần nghỉ ngơi.

Vẫn phải tìm cách thích nghi với núi rừng.

Và chính những điều rất nhỏ ấy tạo nên một phần chân thực của lịch sử.

Từ năm 1942 đến năm 1944

Hai năm.

Khoảng thời gian ấy không dài nếu đặt trong toàn bộ cuộc đời Hoàng Sâm.

Nhưng nó đủ để chiếc bát trở thành một chứng tích.

Từ năm 1942 đến năm 1944, chiếc bát được sử dụng trong những ngày ông hoạt động tại Cao Bằng.

Sau đó, cuộc đời ông bước sang những giai đoạn mới.

Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân ra đời.

Những trận đánh đầu tiên diễn ra.

Cách mạng Tháng Tám thành công.

Kháng chiến chống Pháp bắt đầu.

Hoàng Sâm trở thành người chỉ huy nhiều mặt trận.

Rồi sau này, ông tiếp tục giữ nhiều cương vị chỉ huy trong quân đội.

Tháng 12 năm 1968, ông hy sinh tại chiến trường Bình - Trị - Thiên khi 53 tuổi.

Một cuộc đời kéo dài qua nhiều giai đoạn lịch sử.

Nhưng chiếc bát lại chỉ gắn với một khoảng thời gian rất sớm.

Khoảng thời gian khi mọi thứ còn bắt đầu.

Chiếc bát không có tên trận đánh

Không có trận Phai Khắt trên chiếc bát.

Không có Nà Ngần.

Không có Cách mạng Tháng Tám.

Không có những chiến trường lớn.

Không có quân hàm.

Không có huân chương.

Chỉ có tre.

Một vật liệu giản dị.

Và dấu vết của một người từng dùng nó trong những ngày hoạt động ở Cao Bằng.

Có lẽ chính vì vậy mà chiếc bát trở thành một trong những hiện vật đặc biệt.

Nó không kể về Hoàng Sâm bằng những chiến công.

Nó kể về ông bằng đời sống.

Một người chỉ huy vẫn phải tự làm một chiếc bát để dùng.

Một người hoạt động cách mạng vẫn phải sống dựa vào những vật liệu giản dị của núi rừng.

Một vị tướng tương lai từng bắt đầu từ những ngày tháng gian khổ như thế.

Khi một chiếc bát trở thành chứng nhân

Ngày nay, chiếc bát tre được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia với số đăng ký 8275/ĐM.235.

Kích thước của nó chỉ vài centimet.

Nhưng lịch sử mà nó mang theo kéo dài hơn tám thập kỷ.

Nó chứng kiến một giai đoạn mà lực lượng vũ trang cách mạng còn đang hình thành.

Chủ nhân của nó sau này trở thành Đội trưởng đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, rồi trở thành Thiếu tướng và đảm nhiệm nhiều cương vị chỉ huy quan trọng.

Còn chiếc bát vẫn giữ nguyên chức năng đơn sơ nhất của nó trong ký ức.

Một vật dụng để ăn cơm.

Có lẽ đó cũng là điều khiến nó gần gũi.

Bởi phía sau một vị tướng là một con người.

Và phía sau những trang lịch sử lớn là những ngày tháng rất bình thường.

Một bữa cơm.

Một đoạn tre.

Một chiếc bát tự làm.

Rồi từ những ngày giản dị ấy, một con đường lịch sử mở ra.

Chiếc bát tre của Hoàng Sâm hôm nay không còn được sử dụng để ăn cơm.

Nó nằm trong tủ kính.

Nhưng nó vẫn đang thực hiện một công việc khác.

Giữ lại hình ảnh của những ngày đầu gian khó — khi một đội quân chưa có tên tuổi lớn, những người chiến sĩ chưa có quân hàm, và một đoạn tre cũng đủ trở thành vật dụng gắn bó với một con người đang góp phần đặt những viên gạch đầu tiên cho một lực lượng vũ trang của cách mạng Việt Nam.