Chiếc đài nhỏ đi qua hướng Long An

Trong ngôi nhà của cựu chiến binh Trần Ánh Yên ở xã Tràng Sơn có một gian phòng nhỏ. Ở đó không bày những đồ vật sang trọng. Chỉ có chiếc ăng-gô đã cũ, chiếc đèn pin, võng dù, vài dụng cụ đời lính, một chiếc xe đạp lâu năm và chiếc đài ra-đi-ô giản dị. Vậy mà với ông Yên, đó là một gia tài quý hơn tiền bạc.

Ông sinh năm 1948 trên vùng đất Đô Lương mà người dân vẫn thân thương gọi là xứ Lường. Tuổi thơ ông gắn với ruộng lúa, bờ tre và những buổi nghe người lớn kể chuyện kháng chiến. Trong nhà đã có truyền thống phục vụ tiền tuyến. Chiếc xe đạp được gia đình gìn giữ từ năm 1946 từng theo cha ông đi dân công, chở hàng phục vụ chiến trường Điện Biên Phủ; về sau lại được người anh họ sử dụng trên đường chi viện cho mặt trận Thượng Lào.

Năm 1968, vừa tròn hai mươi tuổi, Trần Ánh Yên nhập ngũ. Ban đầu, ông là chiến sĩ công binh của Đoàn 22, Quân khu 4, sau đó được biên chế về Trung đoàn 271, Sư đoàn 302. Những người lính công binh thường đi trước hoặc bám sát các đơn vị, góp sức giữ đường hành quân, chuẩn bị nơi trú quân và bảo đảm cho đội hình vượt qua nhiều trở ngại. Công việc nặng nhọc, thầm lặng, nhưng thiếu họ thì bước chân của cả đơn vị sẽ chậm lại.

Ông Yên từng qua Thượng Lào, rồi cùng đơn vị đến nhiều chiến trường. Năm 1971, đơn vị hành quân vào Đông Nam Bộ và Nam Tây Nguyên. Quãng đường xa đến mức nhiều người lính trẻ không thể nhớ hết đã vượt qua bao con suối, bao dốc núi. Mỗi ngày hành quân, hành trang trên vai nặng thêm bởi bùn đất, nhưng trong lòng họ lại gần hơn với ngày thống nhất.

Giữa những ngày ấy, chiếc đài ra-đi-ô của người chính trị viên trở thành một vật đặc biệt. Đài không lớn, âm thanh có khi rõ, khi lẫn trong tiếng gió rừng. Mỗi lần đơn vị nghỉ chân, chiến sĩ thường ngồi gần để nghe tin tức từ miền Bắc, nghe tình hình các chiến trường và biết quê nhà vẫn đang dõi theo mình.

Có người chỉ nghe được vài phút rồi phải trở lại nhiệm vụ. Có người ngồi im, mắt hướng về phía Bắc, tưởng tượng đến mái nhà, cánh đồng và dòng Lam. Với người lính xứ Nghệ như Trần Ánh Yên, một địa danh quen thuộc được nhắc qua làn sóng phát thanh cũng đủ làm lòng ấm lên. Chiếc đài nhỏ vì thế giống như một nhịp cầu vô hình nối chiến trường với quê hương.

Mùa xuân năm 1975, tin thắng trận đến dồn dập. Đơn vị của ông Yên tiến về Sài Gòn từ hướng Tây Nam, qua địa bàn Long An. Ngày 30/4, đội hình tiếp tục áp sát, góp phần vào cuộc tổng tiến công giải phóng thành phố. Trên những con đường từ Long An đi vào, người lính cảm nhận rõ thời khắc lớn đang đến. Nhiều người dân đứng bên đường nhìn bộ đội đi qua, có người vẫy tay, có người mang nước ra mời.

Trần Ánh Yên lúc ấy không nghĩ đến việc mình đang bước vào sách sử. Ông chỉ nghĩ phải theo kịp đơn vị, hoàn thành nhiệm vụ và giữ gìn đội hình. Đến khi tin Sài Gòn được giải phóng truyền đi, mọi người mới lặng đi rồi ôm lấy nhau. Niềm vui có cả nụ cười và những phút im lặng nhớ về đồng đội không có mặt trong ngày toàn thắng.

Sau ngày đất nước thống nhất, ông Yên tiếp tục công tác trong quân đội và làm nhiệm vụ ở Campuchia. Năm 1988, ông nghỉ hưu, trở về Tràng Sơn. Người lính năm xưa lại làm người dân xứ Lường, sống giữa xóm làng và chăm lo cho gia đình. Nhưng những câu chuyện chiến trường không vì thế mà mất đi.

Ông bắt đầu gìn giữ các kỷ vật đời lính. Có thứ do chính ông mang về, có thứ được bạn bè, đồng đội trao tặng, có thứ ông sưu tầm trong những lần thăm lại chiến trường xưa. Mỗi đồ vật được ông lau sạch, xếp ngay ngắn và ghi nhớ xuất xứ. Ông không muốn chúng trở thành những món đồ vô danh.

Trong số đó, chiếc đài ra-đi-ô vẫn được ông nâng niu hơn cả. Nó gợi lại những tối giữa rừng, khi những người lính ngồi sát bên nhau để nghe tin quê hương. Nó cũng nhắc đến hướng Long An trong ngày 30/4/1975, khi mong ước hòa bình của cả dân tộc đã ở thật gần.

Bọn trẻ đến nhà thường chú ý trước tiên đến những thứ lạ mắt. Ông Yên kiên nhẫn giải thích rằng chiếc ăng-gô dùng đựng cơm, chiếc võng là nơi người lính ngả lưng, chiếc đèn pin giúp soi đường trong đêm. Nhưng sau mỗi lời giới thiệu, ông thường đưa câu chuyện trở về với con người: người đã dùng đồ vật ấy là ai, đã sống cùng đồng đội thế nào, đã quý một ngụm nước hay một bức thư nhà ra sao.

Nhờ vậy, gian phòng nhỏ ở Tràng Sơn giống như một lớp học lịch sử không có bảng đen. Bài học ở đó không bắt đầu từ những con số lớn mà từ chiếc đài, chiếc bi đông, chiếc xe đạp. Qua những vật bình dị, lớp trẻ hiểu rằng ngày thống nhất được làm nên bởi hàng triệu bước chân và rất nhiều năm chờ đợi.

Chiếc đài nhỏ giờ đã im tiếng, nhưng câu chuyện của nó vẫn được kể. Từ núi rừng đến hướng Long An, từ ngày toàn thắng trở về xóm 6 Tràng Sơn, nó nhắc các cháu rằng hòa bình là món quà phải được gìn giữ bằng ký ức, lòng biết ơn và cách sống có trách nhiệm với quê hương.

Nguồn tư liệu đối chiếu: Báo Nghệ An – “‘Bộ sưu tập’ kỷ vật chiến trường của cựu binh xứ Lường”.