Chiếc ghe chở muối và gần bốn mươi tấn vũ khí của Phan Thị Đẹt

Chiếc ghe của Phan Thị Đẹt trông chẳng khác gì ghe của một người phụ nữ nghèo đi bán muối trên vùng sông nước Cà Mau. Phía trên là những bao muối hột, phía dưới lại là gần mười tấn vũ khí cần được đưa qua khu vực đối phương kiểm soát. Giữa đường, ghe bất ngờ mắc vào một cây cừ và nhô cao khỏi mặt nước. Một đoàn tàu sắt đi tới, lính trên tàu ghé lại định kiểm tra. Chỉ cần một bao muối bị dỡ xuống, số vũ khí bên dưới sẽ lộ ra và toàn bộ tuyến vận chuyển có thể bị phá vỡ.

Phan Thị Đẹt sinh năm 1929, quê xã Tân Thuận, huyện Đầm Dơi, tỉnh Cà Mau. Chị tham gia cách mạng, làm giao thông liên lạc thuộc Huyện đội Châu Thành, là đảng viên và được đề bạt cấp trung sĩ. Nhiệm vụ chủ yếu của chị là vận chuyển vũ khí, tài liệu từ Cà Mau Nam qua Quốc lộ 1A sang Cà Mau Bắc và theo chiều ngược lại; khi có yêu cầu, chị còn đưa vũ khí từ tỉnh về huyện Châu Thành.

Từ năm 1969 đến năm 1975, chiếc xuồng be mười gắn máy BS9 trở thành phương tiện gắn bó với những chuyến đi của chị. Trong sáu năm, Phan Thị Đẹt đã vận chuyển gần bốn mươi tấn vũ khí, hơn bảy trăm giạ gạo, cùng nhiều thuốc men và nhu yếu phẩm. Chị còn đưa cán bộ và thương binh vượt qua các tuyến sông bị phong tỏa để đến nơi an toàn. Những con số ấy không được tạo nên trong một chuyến đi lớn, mà từ rất nhiều lần âm thầm khởi hành, mỗi lần đều phải đối mặt với đồn bót, tuần tra và nguy cơ bị khám xét.

Để hoạt động công khai mà vẫn giữ bí mật, chị phải hiểu kỹ từng đoạn sông, tạo được vỏ bọc hợp lý và xây dựng cơ sở trong nhân dân. Có khi chị làm quen với lính ở các đồn, chuẩn bị thức ăn hoặc tiền bạc để ứng phó lúc cần thiết. Điều quan trọng nhất vẫn là khả năng giữ bình tĩnh và biến một tình thế nguy hiểm thành câu chuyện đời thường khiến đối phương mất cảnh giác.

Trong chuyến ghe mắc cừ, viên chỉ huy trên tàu sắt yêu cầu chị đổ bớt muối xuống sông để ghe nhẹ đi. Phan Thị Đẹt lập tức nhập vai một người mẹ góa nghèo, nghẹn ngào nói rằng mình phải bán từng ký muối để nuôi con; nếu mất số hàng này, các con sẽ đói. Câu chuyện khiến những người định khám xét đổi thái độ. Họ không những không dỡ hàng mà còn buộc ghe vào tàu sắt, kéo giúp ra khỏi cây cừ. Nhờ sự nhanh trí ấy, gần mười tấn vũ khí được đưa về căn cứ an toàn.

Năm 1972, chị nhận nhiệm vụ đưa hai thương binh nặng từ Cà Mau Bắc về Cà Mau Nam. Chị phủ lá dừa nước lên xuồng, giả làm người chở lá thuê. Khi qua đồn Vàm Chùa thuộc xã Định Thành, lính tại đồn yêu cầu kéo hết lá lên bờ để lấy xuồng chở họ qua sông. Nếu làm theo, hai thương binh sẽ bị phát hiện. Chị liền nói rằng dỡ số lá mất nhiều thời gian và đề nghị sang bờ bên kia mượn một chiếc xuồng khác cho họ. Được đồng ý, chị chở hai thương binh qua sông, để xuồng ngụy trang ở nơi an toàn rồi mới mượn phương tiện khác quay lại. Hai người bị thương cuối cùng được đưa về quân y.

Một nhiệm vụ khác cho thấy lòng nghĩa tình của người nữ giao liên. Sau trận phục kích tại Cái Keo, hai chiến sĩ hy sinh nhưng đơn vị chưa thể đưa thi thể về vì đối phương liên tục phục kích. Đến ngày thứ ba, Phan Thị Đẹt giả làm người đi kiếm củi, một mình điều khiển xuồng máy tiếp cận trận địa. Chị kiểm tra đề phòng lựu đạn gài, dùng dây đưa thi thể đồng đội xuống mé sông rồi nhận nước cho xuồng chìm thấp để chuyển các anh lên. Khi chị rời đi, hỏa lực phía sau bắn theo, nhưng chị vẫn vượt sông Gành Hào, vào kênh Hai Hạt và đưa đồng đội về an táng chu đáo.

Phan Thị Đẹt còn là mẹ của sáu người con. Hai người con lớn tham gia bộ đội; bốn con nhỏ, từ năm đến mười bốn tuổi, phải nhờ hàng xóm chăm sóc mỗi khi chị đi làm nhiệm vụ. Trước mỗi chuyến đi, chị thức khuya dậy sớm may vá, giặt quần áo, chuẩn bị cơm nước và lau dọn hầm trú ẩn cho các con. Nỗi lo của chị không phải gian khổ hay hy sinh, mà là nếu mình không trở về, những đứa trẻ sẽ bơ vơ.

Ngày 16 tháng 11 năm 1978, Phan Thị Đẹt được tuyên dương danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Câu chuyện của chị cho thấy một tuyến vận tải được giữ thông suốt không chỉ nhờ vũ khí, mà còn nhờ trí thông minh, sự bình tĩnh và lòng tin của nhân dân. Đằng sau gần bốn mươi tấn hàng được chuyển an toàn là hình ảnh một người mẹ bình dị, biến chiếc ghe nhỏ và cuộc mưu sinh quen thuộc thành lớp ngụy trang bảo vệ cả một mạch giao thông cách mạng.