CHIẾC GÙI TREO BÊN VÁCH NHÀ

Trong một căn nhà sàn cũ ở Suối Quyền có một chiếc gùi mây đã ngả màu nâu sẫm được treo cẩn thận bên vách gỗ.

Chiếc gùi ấy cũ đến mức nhiều nan tre đã bóng lên vì thời gian.

Nhưng ông Triệu Phúc Tài — một cựu chiến binh người Dao đỏ — chưa bao giờ cho ai chạm vào nó.

Người trong bản gọi đó là “chiếc gùi ký ức”.

Ông Tài năm nay đã ngoài bảy mươi tuổi.

Mái tóc bạc như mây núi, lưng hơi còng theo năm tháng, nhưng sáng nào ông cũng dậy rất sớm, ngồi bên hiên nhà nhìn chiếc gùi treo lặng lẽ trong làn khói bếp.

Ông sinh năm 1951.

Ngày nhỏ, cha ông là người đan gùi giỏi nhất bản.

Người Dao vùng cao đi đâu cũng mang gùi trên lưng — đi nương, đi rừng, xuống chợ hay hái thuốc.

Cha ông thường vừa đan gùi vừa dạy con:

“Cái gùi không chỉ để mang đồ… mà để gánh cả sự vất vả của đời người.”

Năm mười lăm tuổi, ông đã tự đan được chiếc gùi đầu tiên.

Đó cũng là chiếc gùi đang treo trên vách nhà bây giờ.

Năm 1972, ông nhập ngũ.

Ngày lên đường, mẹ lặng lẽ bỏ vào chiếc gùi ít cơm nắm, một túi muối rang và chiếc khăn thêu tay rồi tiễn ông xuống núi.

Ông mang theo chiếc gùi ấy suốt những năm chiến tranh.

Ban đầu nó dùng để đựng lương thực.

Sau này ông dùng để cõng thuốc men và cáng thương binh qua rừng.

Có lần đơn vị ông bị bom đánh giữa đường vận chuyển.

Một chiến sĩ trẻ bị thương nặng không đi nổi.

Ông tháo hết đồ trong gùi rồi cõng đồng đội băng qua nhiều quả núi suốt đêm để đưa tới trạm quân y.

Đến nơi, vai ông rớm máu vì dây gùi siết quá chặt.

Người đồng đội ấy sau này sống sót.

Trước lúc chia tay, anh nắm lấy chiếc gùi rồi nghẹn ngào nói:

“Cái gùi này đã cứu mạng tôi.”

Sau ngày hòa bình, ông trở về Suối Quyền.

Chiếc gùi theo ông về lại bản làng sau bao năm bom đạn.

Nhưng rồi cuộc sống đổi thay.

Người trẻ dùng balô, túi vải và xe máy.

Ít ai còn đan hay mang gùi như trước.

Ông nhìn những chiếc gùi cũ bị bỏ quên trong góc nhà mà buồn lắm.

Ông sợ một ngày nào đó con cháu sẽ quên luôn nghề đan gùi của dân tộc mình.

Từ đó, mỗi mùa đông nông nhàn, ông lại ngồi trước hiên nhà chẻ tre, vót nan rồi đan gùi.

Lũ trẻ tò mò kéo tới xem.

Ông kiên nhẫn dạy từng đứa cách chọn tre già, cách ngâm nan cho dẻo và cách đan cho đều tay.

Ông thường nói:

“Đan gùi cũng giống như sống ở đời… phải biết đỡ lấy nhau thì mới bền.”

Dần dần, nhiều thanh niên trong bản học lại nghề cũ.

Những chiếc gùi bắt đầu xuất hiện trở lại trong các phiên chợ vùng cao và lễ hội truyền thống.

Không chỉ người ở Suối Quyền, bà con từ Sùng Đô, Nậm Mười và Sơn Lương cũng tìm đến nhờ ông dạy đan gùi.

Nhưng chiếc gùi cũ bên vách nhà thì ông chưa từng dùng lại.

Ông giữ nó như giữ một phần đời mình.

Một buổi chiều cuối đông, đứa cháu gái đứng nhìn chiếc gùi cũ rồi hỏi:

“Ông ơi, sao ông không thay chiếc gùi mới đẹp hơn?”

Ông nhẹ nhàng vuốt lên những nan tre đã bạc màu rồi chậm rãi đáp:

“Vì có những thứ càng cũ… lại càng chứa nhiều yêu thương và ký ức.”

Ngoài kia, gió núi đang thổi qua những cánh rừng vùng cao Tây Bắc.

Khói bếp bay lên giữa màn sương chiều bảng lảng.

Và trong căn nhà sàn nhỏ cuối bản ấy, chiếc gùi cũ vẫn lặng lẽ treo bên vách gỗ — như đang cất giữ cả tuổi trẻ, chiến tranh và tình quê của người cựu chiến binh già năm nào.