CHIẾC KHĂN KHÔNG CHE ĐƯỢC ÁNH SÁNG

CHIẾC KHĂN KHÔNG CHE ĐƯỢC ÁNH SÁNG

“Có những người đã đi qua tuổi trẻ của mình trong những năm tháng chiến tranh. Họ không kịp sống một cuộc đời dài, nhưng sự hy sinh của họ lại khiến tên tuổi sống mãi trong ký ức của dân tộc.”

Tôi sinh ra và lớn lên ở Quảng Ngãi, một vùng đất mà trong ký ức của ông bà, chiến tranh chưa bao giờ là một câu chuyện quá xa xôi.

Từ nhỏ, tôi đã nhiều lần nghe ông nội kể về những năm tháng đất nước còn chìm trong khói lửa. Ông kể về những người thanh niên rời làng khi tuổi đời còn rất trẻ, về những người mẹ tiễn con ra đi rồi chờ đợi trong vô vọng, về những bữa cơm có khi chỉ vài củ khoai nhưng vẫn được chia đều cho mọi người. Có những câu chuyện ông kể đi kể lại nhiều lần, đến mức tôi gần như thuộc lòng.

Nhưng khi còn nhỏ, tôi thường chỉ nghe rồi để đó.

Tôi biết chiến tranh là đau thương. Tôi biết có những người đã hy sinh. Tôi biết đất nước có những anh hùng.

Nhưng tôi chưa thực sự hiểu những điều ấy có ý nghĩa như thế nào.

Cho đến một ngày, trong một chuyến tham quan, tôi đứng trước một hiện vật nhỏ bé trong bảo tàng: chiếc khăn thực dân Pháp dùng để bịt mắt chị Võ Thị Sáu trước khi xử bắn tại Côn Đảo năm 1952.

Chiếc khăn ấy không lớn.

Nó không phải một khẩu súng, một lá cờ hay một món đồ được chế tác cầu kỳ.

Chỉ là một mảnh vải.

Nhưng tôi đã đứng trước nó rất lâu.

Tôi tự hỏi: Một người con gái mới mười bảy tuổi đã nhìn thấy gì trong những giây phút cuối cùng của cuộc đời?

Và vì sao, sau hơn bảy mươi năm, một chiếc khăn nhỏ bé vẫn có thể khiến những người trẻ như tôi lặng người?

Từ câu hỏi ấy, tôi bắt đầu tìm hiểu về chị Võ Thị Sáu.

Càng đọc, tôi càng nhận ra rằng phía sau cái tên đã trở nên quen thuộc trong sách vở ấy là một cô gái từng có tuổi trẻ, có gia đình, có những ước mơ bình dị như bao người.

Chỉ khác rằng tuổi trẻ của chị đã đi qua trong những năm tháng đất nước cần những con người dám đứng lên.

⸻

Võ Thị Sáu sinh ra ở vùng Đất Đỏ, trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Khi chiến tranh xảy ra, quê hương của chị cũng chịu cảnh áp bức, đàn áp.

Chị đến với cách mạng khi tuổi đời còn rất nhỏ.

Năm mười bốn tuổi, chị tham gia Đội Công an xung phong quận Đất Đỏ, làm nhiệm vụ liên lạc, tiếp tế, nắm tình hình và cung cấp thông tin cho lực lượng cách mạng. Dù tuổi còn trẻ, chị đã nhiều lần hoàn thành nhiệm vụ trong những hoàn cảnh nguy hiểm. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia⁠)

Tôi đọc những dòng ấy và bất giác dừng lại.

Mười bốn tuổi.

Đó là độ tuổi mà ngày nay nhiều bạn trẻ vẫn còn đang ngồi trên ghế nhà trường, lo lắng về điểm số, kỳ thi, những cuộc hẹn với bạn bè và những ước mơ đầu tiên về tương lai.

Còn chị Võ Thị Sáu, ở tuổi ấy, đã bước vào một cuộc chiến mà bất cứ lúc nào cũng có thể phải trả giá bằng mạng sống.

Tôi không muốn biến chị thành một nhân vật xa vời, chỉ tồn tại trong những lời ca ngợi.

Tôi muốn hình dung chị như một cô gái trẻ.

Một cô gái có thể cũng từng cười rất nhiều.

Có thể cũng từng nhớ nhà.

Có thể cũng từng mong một ngày chiến tranh kết thúc để trở về với gia đình.

Nhưng hoàn cảnh lịch sử đã khiến chị phải trưởng thành quá sớm.

Chị hiểu rằng nếu quê hương còn bị xâm lược, tuổi trẻ của mình không thể chỉ dành cho những ước mơ riêng.

⸻

Một trong những nhiệm vụ nổi tiếng gắn với tên tuổi Võ Thị Sáu là cuộc tập kích tại Đất Đỏ vào năm 1948. Chị được giao nhiệm vụ ném lựu đạn vào cuộc mít tinh do chính quyền thực dân tổ chức. Sau đó, chị còn tham gia nhiều hoạt động chống lại bộ máy tay sai và cung cấp thông tin cho lực lượng cách mạng. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia⁠)

Tôi đọc về những sự việc ấy trong một buổi tối rất bình thường.

Ngoài cửa sổ, đường phố vẫn sáng đèn.

Tiếng xe máy chạy qua.

Một quán ăn gần nhà vẫn mở cửa.

Điện thoại của tôi liên tục hiện thông báo tin nhắn.

Mọi thứ đều bình yên.

Và chính sự bình yên ấy khiến tôi càng nghĩ nhiều hơn.

Nếu tôi sống trong thời đại của chị, liệu tôi có đủ can đảm để làm những điều chị từng làm không?

Tôi không biết.

Có lẽ không ai có thể chắc chắn về câu trả lời nếu chưa từng đứng trước hoàn cảnh giống như chị.

Nhưng tôi biết một điều: Không nên dùng sự bình yên của hiện tại để đánh giá sự lựa chọn của những con người trong chiến tranh.

Bởi họ đã phải lựa chọn trong những ngày mà phía trước không phải là một kỳ thi, một cuộc phỏng vấn việc làm hay một thất bại cá nhân.

Phía trước họ có thể là sự sống hoặc cái chết.

⸻

Tháng 2 năm 1950, Võ Thị Sáu bị bắt sau một trận đánh.

Từ đó, cuộc đời của người con gái Đất Đỏ bước sang một chặng đường khác: những ngày tháng trong nhà tù.

Chị bị tra tấn, bị tìm cách khuất phục và ép cung.

Nhưng chị không khai báo.

Từ nhà tù Đất Đỏ, chị bị chuyển đến khám Chí Hòa. Trong tù, chị vẫn tiếp tục giữ tinh thần đấu tranh, làm liên lạc cho những người cùng bị giam và tham gia đấu tranh đòi cải thiện điều kiện sống của tù nhân. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia⁠)

Điều khiến tôi khâm phục không chỉ là những hành động của chị ngoài chiến trường.

Tôi khâm phục hơn cả sự kiên định của chị trong những ngày tháng bị giam cầm.

Bởi chiến đấu ngoài chiến trường đã khó.

Nhưng chiến đấu khi bị trói buộc, khi không biết ngày mai sẽ xảy ra chuyện gì, khi trước mắt chỉ là những bức tường nhà tù, có lẽ còn khó khăn hơn rất nhiều.

Vậy mà một cô gái còn rất trẻ vẫn không khuất phục.

Ngày 21 tháng 1 năm 1952, chị bị đưa ra Côn Đảo. Đêm trước ngày hy sinh, chị được Chi bộ nhà tù Côn Đảo kết nạp vào Đảng Lao động Việt Nam. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia⁠)

Tôi đọc đến đây và cứ nghĩ mãi.

Có lẽ với chị, đó không phải là một danh hiệu.

Đó là sự ghi nhận cho một hành trình mà chị đã lựa chọn từ khi còn rất trẻ.

Một hành trình mà điểm cuối cùng không phải là sự sống của riêng mình, mà là niềm tin vào độc lập và tự do của đất nước.

⸻

Sáng ngày 23 tháng 1 năm 1952.

Côn Đảo.

Một cô gái mười bảy tuổi được đưa ra pháp trường.

Tôi đã nhiều lần đọc về buổi sáng ấy.

Nhưng lần nào đọc lại, tôi vẫn cảm thấy khó hình dung.

Mười bảy tuổi.

Chỉ mười bảy tuổi.

Ở tuổi ấy, nhiều người trong chúng ta còn chưa biết mình sẽ trở thành người như thế nào trong tương lai.

Còn Võ Thị Sáu đã đứng trước cái chết.

Kẻ thù muốn bịt mắt chị.

Nhưng chị không muốn.

Chị muốn được nhìn thấy đất nước thân yêu trong những giây phút cuối cùng.

Và rồi chị đã hy sinh trong tư thế hiên ngang. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia⁠)

Chiếc khăn được dùng để bịt mắt chị sau này trở thành một hiện vật lịch sử được lưu giữ.

Tôi nghĩ về chiếc khăn ấy.

Một mảnh vải được tạo ra để che đi ánh mắt của một người.

Nhưng cuối cùng, nó lại trở thành thứ khiến người đời sau nhìn rõ hơn một phần lịch sử.

Nó không che được ánh sáng.

Bởi ánh sáng của lòng yêu nước không nằm trong đôi mắt.

Nó nằm trong tinh thần của một con người.

Nằm trong sự lựa chọn của một thế hệ.

Nằm trong ký ức mà họ để lại.

⸻

Sau khi tìm hiểu về Võ Thị Sáu, tôi bắt đầu nhìn những câu chuyện chiến tranh bằng một ánh mắt khác.

Tôi không còn chỉ nghĩ đến những trận đánh.

Tôi nghĩ đến tuổi trẻ.

Tôi nghĩ đến những người đã hy sinh khi tuổi đời còn quá ngắn.

Tôi nghĩ đến những người mẹ đã mất con.

Tôi nghĩ đến những người cha chờ con trở về.

Tôi nghĩ đến những người đồng đội đã mang ký ức về những người đã mất suốt phần đời còn lại.

Và tôi nghĩ đến những người đang sống hôm nay.

Chúng tôi được sinh ra khi chiến tranh đã lùi xa.

Chúng tôi không nghe tiếng bom đạn trong những đêm tuổi thơ.

Chúng tôi lớn lên với trường học, điện thoại thông minh, Internet, những con đường bê tông và những thành phố ngày càng hiện đại.

Chúng tôi có quyền mơ ước.

Có quyền lựa chọn.

Có quyền thất bại rồi làm lại.

Có quyền đi học, đi làm, yêu thương và xây dựng cuộc sống của riêng mình.

Nhưng đôi khi chính sự bình yên ấy khiến chúng tôi quên rằng nó từng là điều mà nhiều người đã hy sinh để có được.

⸻

Một lần, tôi kể cho ông nội nghe về chị Võ Thị Sáu.

Ông ngồi im một lúc rồi nói:

– Con biết không, những người như chị Sáu không chỉ hy sinh cho thế hệ của họ.

Tôi hỏi:

– Vậy họ hy sinh cho ai nữa hả ông?

Ông nhìn ra ngoài sân.

– Cho những người sinh ra sau này.

Tôi im lặng.

Câu nói của ông khiến tôi suy nghĩ rất lâu.

Tôi sinh ra sau chiến tranh.

Tôi không biết những người đã hy sinh.

Họ cũng không biết tôi.

Nhưng giữa tôi và họ vẫn tồn tại một sợi dây vô hình.

Đó là cuộc sống bình yên mà tôi đang được hưởng.

Đó là lá cờ tôi nhìn thấy mỗi sáng.

Đó là tiếng trống trường.

Đó là con đường tôi đi học.

Đó là những bữa cơm gia đình.

Đó là quyền được mơ về tương lai.

Những điều ấy không phải tự nhiên mà có.

⸻

Tôi bắt đầu tìm hiểu thêm về những kỷ vật gắn với chị Võ Thị Sáu.

Trong những hiện vật được lưu giữ, chiếc khăn dùng để bịt mắt chị trước khi xử bắn khiến tôi ám ảnh nhất. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia từng giới thiệu chiếc khăn này như một kỷ vật gắn với sự hy sinh của chị tại Côn Đảo năm 1952. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia⁠)

Tôi tưởng tượng nếu chiếc khăn có thể kể chuyện.

Nó sẽ kể gì?

Có lẽ nó sẽ kể về buổi sáng trên đảo.

Kể về bước chân của một cô gái trẻ.

Kể về những người đứng xung quanh.

Kể về giây phút mà một con người biết rằng cuộc đời mình sắp kết thúc nhưng vẫn không cúi đầu.

Và có lẽ chiếc khăn cũng sẽ kể rằng người ta có thể che đôi mắt của một người, nhưng không thể che được niềm tin của người ấy.

Đó là điều khiến tôi đặt tên câu chuyện này là:

“Chiếc khăn không che được ánh sáng.”

Bởi với tôi, ánh sáng ở đây chính là lý tưởng, lòng yêu nước và sự bất khuất.

⸻

Có người từng hỏi tôi:

– Vì sao phải kể lại những câu chuyện chiến tranh khi thế hệ trẻ hôm nay đã sống trong hòa bình?

Tôi nghĩ câu trả lời nằm chính trong những gì tôi đã nhìn thấy.

Chúng ta kể lại không phải để sống mãi trong đau thương.

Chúng ta kể lại để biết trân trọng hiện tại.

Chúng ta kể lại để những người đã hy sinh không bị lãng quên.

Và chúng ta kể lại để thế hệ trẻ hiểu rằng lòng yêu nước không phải lúc nào cũng được thể hiện bằng những điều thật lớn lao.

Ngày trước, lòng yêu nước của Võ Thị Sáu là tham gia cách mạng, làm nhiệm vụ, chiến đấu và chấp nhận hy sinh.

Ngày hôm nay, lòng yêu nước của chúng tôi có thể được thể hiện bằng việc học tập nghiêm túc, sống có trách nhiệm, giữ gìn văn hóa, bảo vệ môi trường, tuân thủ pháp luật, giúp đỡ cộng đồng và góp phần xây dựng quê hương.

Mỗi thời đại có một nhiệm vụ khác nhau.

Nhưng điểm chung vẫn là trách nhiệm đối với đất nước.

⸻

Tôi đặc biệt nhớ một điều khi tìm hiểu về Võ Thị Sáu: chị được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân vào năm 1993. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia⁠)

Danh hiệu ấy đến với chị sau khi chị đã hy sinh hơn bốn mươi năm.

Nhưng thực ra, tên tuổi của chị đã sống trong lòng nhân dân từ rất lâu trước đó.

Có những người không cần sống một cuộc đời dài để trở nên bất tử.

Họ bất tử trong ký ức.

Bất tử trong những câu chuyện được kể lại.

Bất tử trong những bài hát.

Bất tử trong những con đường, trường học, tượng đài mang tên họ.

Và hơn hết, họ bất tử trong cách những thế hệ sau nhìn lại lịch sử của dân tộc mình.

Võ Thị Sáu là một người như thế.

Một cô gái Đất Đỏ.

Một người con của đất nước.

Một người đã dành tuổi trẻ ngắn ngủi của mình cho cuộc đấu tranh giành độc lập.

⸻

Tôi trở lại với hình ảnh chiếc khăn.

Ngày trước, tôi nghĩ khăn chỉ là một vật dụng bình thường.

Sau khi biết câu chuyện của chị Võ Thị Sáu, tôi hiểu rằng một vật nhỏ bé cũng có thể mang trên mình sức nặng của lịch sử.

Chiếc khăn ấy từng được dùng để che đôi mắt của một cô gái.

Nhưng nó không thể che được ánh mắt của lịch sử.

Bởi sau buổi sáng ngày 23 tháng 1 năm 1952, tên tuổi Võ Thị Sáu không biến mất.

Ngược lại, nó được nhắc đến nhiều hơn.

Được những người mẹ kể cho con.

Được thầy cô kể cho học sinh.

Được những người trẻ tìm hiểu.

Được những người làm nghệ thuật đưa vào thơ ca, âm nhạc.

Và được lưu giữ trong những hiện vật mà chúng ta có thể nhìn thấy ngày hôm nay.

Đó chính là cách một con người tiếp tục sống sau khi đã hy sinh.

⸻

Từ câu chuyện của Võ Thị Sáu, tôi nghĩ về tuổi trẻ của mình.

Tôi tự hỏi mình sẽ để lại điều gì sau những năm tháng thanh xuân?

Tôi không thể làm những điều mà chị đã làm.

Tôi cũng không muốn có một cuộc chiến tranh để chứng minh lòng yêu nước.

Điều tôi mong muốn là đất nước mãi được bình yên.

Nhưng bình yên không có nghĩa là chúng tôi được phép sống vô trách nhiệm.

Nếu thế hệ trước đã dùng tuổi trẻ để bảo vệ Tổ quốc, thì thế hệ hôm nay phải biết dùng tuổi trẻ để xây dựng Tổ quốc.

Nếu họ đã hy sinh để chúng tôi được học tập, thì chúng tôi phải học tập thật tốt.

Nếu họ đã đánh đổi máu xương để chúng tôi được sống trong hòa bình, thì chúng tôi phải biết giữ gìn hòa bình.

Nếu họ đã để lại một đất nước độc lập, thì chúng tôi phải có trách nhiệm làm cho đất nước ngày càng tốt đẹp hơn.

Đó là cách thiết thực nhất để tri ân.

Không phải chỉ đặt hoa trước một tượng đài.

Không phải chỉ nói một câu “biết ơn”.

Mà là biến sự biết ơn thành hành động.

⸻

Nhiều tháng sau chuyến tham quan ấy, tôi vẫn nhớ hình ảnh chiếc khăn.

Tôi nhớ một cô gái mười bảy tuổi đứng trước họng súng.

Tôi nhớ quê hương Đất Đỏ nơi chị sinh ra.

Tôi nhớ Côn Đảo, nơi chị hy sinh.

Và tôi nhớ những con đường bình yên của Quảng Ngãi nơi tôi đang sống.

Hai địa danh cách nhau rất xa.

Một nơi gắn với tuổi trẻ của một nữ anh hùng.

Một nơi gắn với tuổi trẻ của tôi.

Nhưng giữa hai nơi ấy có một điểm chung.

Đó là đất nước.

Đó là ký ức.

Đó là trách nhiệm của những người đang sống.

Tôi hiểu rằng mình không thể thay đổi quá khứ.

Nhưng tôi có thể lựa chọn cách mình sống ở hiện tại.

Tôi có thể học tập nghiêm túc hơn.

Có thể yêu thương gia đình nhiều hơn.

Có thể sống tử tế với những người xung quanh.

Có thể tự hào về lịch sử dân tộc nhưng không biến lòng tự hào thành những lời nói sáo rỗng.

Có thể tìm hiểu lịch sử bằng sự chân thành thay vì chỉ học thuộc những con số.

Và tôi có thể kể lại câu chuyện về một cô gái tên Võ Thị Sáu để những người trẻ khác biết rằng từng có một thế hệ đã sống và hy sinh như thế nào.

⸻

Tôi không biết sau này mình sẽ trở thành người như thế nào.

Nhưng tôi biết mỗi khi nghe đến cái tên Võ Thị Sáu, tôi sẽ nhớ đến chiếc khăn.

Một chiếc khăn rất nhỏ.

Một cô gái rất trẻ.

Một cuộc đời rất ngắn.

Nhưng một tinh thần rất lớn.

Chiếc khăn ấy từng được dùng để bịt mắt chị.

Nhưng nó không thể khiến chị sợ hãi.

Nó không thể khiến chị quên quê hương.

Nó không thể khiến chị từ bỏ niềm tin.

Và càng không thể che được ánh sáng mà chị đã để lại cho những thế hệ sau.

Hơn bảy mươi năm đã trôi qua kể từ ngày chị hy sinh.

Chiến tranh đã trở thành quá khứ.

Những người từng sống trong thời đại ấy lần lượt già đi.

Nhưng câu chuyện về người con gái Đất Đỏ vẫn còn đó.

Vẫn được kể.

Vẫn được nhớ.

Vẫn khiến những người trẻ hôm nay đặt câu hỏi về trách nhiệm của chính mình.

Tôi nghĩ đó chính là ý nghĩa sâu xa nhất của việc nhìn lại những năm tháng “hoa lửa”.

Chúng ta không nhìn lại để chìm trong quá khứ.

Chúng ta nhìn lại để bước về phía trước với lòng biết ơn.

Bởi mỗi thế hệ đều có một cách riêng để tiếp nối thế hệ trước.

Võ Thị Sáu đã tiếp nối những người đi trước bằng tuổi trẻ và sự hy sinh của mình.

Còn chúng tôi phải tiếp nối chị và những người đã ngã xuống bằng tri thức, trách nhiệm và những việc làm có ích cho quê hương, đất nước.

Một ngày nào đó, có thể chiếc khăn kia sẽ cũ thêm.

Màu vải sẽ phai.

Những đường chỉ sẽ không còn nguyên.

Nhưng câu chuyện mà nó mang theo sẽ không được phép phai mờ.

Bởi có những ký ức càng đi qua thời gian càng trở nên quý giá.

Có những con người càng xa ngày hy sinh càng được thế hệ sau hiểu và trân trọng.

Và có những ánh sáng, dù đã được che đi bằng một chiếc khăn, vẫn không bao giờ tắt.

Đó là ánh sáng của lòng yêu nước.

Đó là ánh sáng của tuổi trẻ Việt Nam.

Đó là ánh sáng mà Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Võ Thị Sáu đã để lại cho chúng tôi – những người đang sống trong hòa bình hôm nay.

Và tôi tin rằng, chừng nào câu chuyện ấy còn được kể lại, chừng nào vẫn còn những người trẻ biết cúi đầu trước những hy sinh của cha anh, thì mùa hoa lửa năm nào vẫn sẽ tiếp tục nở trong ký ức dân tộc.

Không phải để nhắc chúng ta về chiến tranh.

Mà để nhắc chúng ta phải biết giữ gìn hòa bình, sống có trách nhiệm và xứng đáng với những gì thế hệ trước đã trao lại