Chiếc kính hiển vi vỡ nát giữa rừng Trường Sơn: Chuyến hành trình cuối cùng của Giáo sư Đặng Văn Ngữ

Trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt nhất, những cánh rừng Trường Sơn không chỉ bị cày xới bởi bom đạn, mà còn che giấu một kẻ thù vô hình gieo rắc cái chết kinh hoàng: Căn bệnh sốt rét ác tính. Có những đơn vị bộ đội hành quân vào Nam, quân số hao hụt quá nửa không phải vì đạn thù, mà vì những cơn sốt rét rừng tàn phá. Đứng trước nỗi đau ấy, có một người trí thức đã không thể ngồi yên trong căn phòng thí nghiệm an toàn ở Thủ đô. Đó là Giáo sư, Bác sĩ Đặng Văn Ngữ.

Sinh năm 1910 tại Huế, Đặng Văn Ngữ sớm trở thành một trong những nhà nghiên cứu y khoa xuất sắc nhất. Từng tu nghiệp và làm việc tại Nhật Bản với những điều kiện nghiên cứu tối tân, nhưng khi tiếng gọi của cuộc kháng chiến vang lên, ông đã từ bỏ mọi danh vọng, mang theo những chủng nấm Penicillin quý giá vượt muôn trùng hiểm nguy về nước. Ông chính là người đã điều chế thành công "Nước Penicillin" ngay giữa núi rừng Việt Bắc, cứu sống hàng vạn thương binh trong kháng chiến chống Pháp.

Đến những năm 1960, Đặng Văn Ngữ đã trở thành một vị Giáo sư đầu ngành, Viện trưởng Viện Sốt rét, Ký sinh trùng và Côn trùng Trung ương, sống bình yên bên gia đình tại Hà Nội. Thế nhưng, khi những báo cáo về số lượng bộ đội hy sinh vì sốt rét ở chiến trường miền Nam liên tục gửi về, trái tim người thầy thuốc đã thắt lại. Ở độ tuổi 57 – cái tuổi đáng lẽ được kính trọng và nghỉ ngơi, ông đã đưa ra một quyết định chấn động giới trí thức lúc bấy giờ: Xin đích thân vào chiến trường Trị Thiên - Huế, nơi được mệnh danh là "chảo lửa, rốn sốt rét", để nghiên cứu vắc-xin phòng bệnh ngay tại trận địa.

Mùa xuân năm 1967, với mái tóc đã điểm hoa râm, Giáo sư khoác ba lô, chống gậy cùng các học trò đi bộ vượt dải Trường Sơn. Giữa rừng thẳm ẩm thấp, ông dựng một phòng thí nghiệm dã chiến bằng tre nứa. Ngày qua ngày, ông lặng lẽ ngồi bên chiếc kính hiển vi, tự tay bắt muỗi, cấy mầm bệnh để tìm ra cơ chế miễn dịch. Ông làm việc với một niềm tin mãnh liệt rằng, nếu tìm ra phương thuốc, hàng vạn sinh mạng người lính trẻ sẽ được giữ lại.

Nhưng chiến tranh vốn không có ngoại lệ cho bất kỳ ai. Trưa ngày 1 tháng 4 năm 1967, một trận rải thảm bom B-52 của không quân Mỹ đã trút xuống khu vực đóng quân của đoàn nghiên cứu. Giáo sư Đặng Văn Ngữ đã vĩnh viễn ngã xuống.

Khi đồng đội tìm thấy ông, thi thể ông vẫn nguyên vẹn nhưng trái tim đã ngừng đập vì sức ép quá lớn của bom. Xung quanh ông là những ống nghiệm vỡ nát, chiếc kính hiển vi méo mó và những cuốn sổ ghi chép nghiên cứu dang dở. Ông đã hy sinh, không phải với khẩu súng trên tay, mà với những dụng cụ khoa học đang cố gắng giành giật lại sự sống cho con người.

Sự hy sinh của Giáo sư Đặng Văn Ngữ là một biểu tượng tột đỉnh về nhân cách trí thức Việt Nam thời chiến. Ông đã chứng minh rằng: Tình yêu nước vĩ đại nhất không chỉ nằm ở những lời kêu gọi hào hùng, mà nằm ở hành động sẵn sàng đánh đổi cả mạng sống, cả trí tuệ uyên bác của mình để đổi lấy sự bình yên cho những người chiến sĩ vô danh.