CHIẾC MICRO NGÀY 2/9/1945: HÀNH TRÌNH MỘT HIỆN VẬT ĐƯA LỜI TUYÊN BỐ ĐỘC LẬP ĐẾN NHÂN DÂN

CHIẾC MICRO NGÀY 2/9/1945: HÀNH TRÌNH MỘT HIỆN VẬT ĐƯA LỜI TUYÊN BỐ ĐỘC LẬP ĐẾN NHÂN DÂN

Giữa những hiện vật còn lưu giữ từ ngày khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, có một chiếc micro nhỏ bé mang trong mình ký ức đặc biệt. Hơn tám thập kỷ trước, từ thiết bị ấy, lời Tuyên ngôn Độc lập của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã vang lên giữa Quảng trường Ba Đình lịch sử. Đằng sau chiếc micro là câu chuyện về một người thợ vô tuyến điện tài hoa, những ngày chuẩn bị gấp rút và sự đóng góp thầm lặng vào thời khắc trọng đại của dân tộc.

Ảnh 1. Chiếc micro gắn với sự kiện Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập ngày 2/9/1945, được giới thiệu tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia. Ảnh: Tư liệu trưng bày bảo tàng.

Từ chiếc micro nhỏ bé đến sự kiện lớn của dân tộc

Ngày 2/9/1945, Quảng trường Ba Đình, Hà Nội, trở thành nơi chứng kiến một trong những thời khắc quan trọng nhất của lịch sử Việt Nam hiện đại.

Trước hàng chục vạn đồng bào, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, trịnh trọng tuyên bố sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Trong những hình ảnh gắn liền với sự kiện ấy, bên cạnh lá cờ đỏ sao vàng, lễ đài trang nghiêm và hình ảnh vị Chủ tịch mặc bộ quần áo kaki giản dị, còn có chiếc micro đặt trước Người.

Đó là một thiết bị kỹ thuật tưởng chừng bình thường. Nhưng trong buổi chiều lịch sử, nó trở thành phương tiện kết nối tiếng nói của người đứng đầu Chính phủ cách mạng với biển người đang hướng về lễ đài.

Điều đặc biệt là chiếc micro ấy không xuất hiện một cách ngẫu nhiên. Đằng sau nó là những ngày chuẩn bị đầy khẩn trương, khi chính quyền cách mạng vừa được thành lập, điều kiện vật chất còn thiếu thốn và nhiều công việc phải hoàn thành trong thời gian rất ngắn.

Để tổ chức một buổi lễ quy mô lớn, vấn đề không chỉ là dựng lễ đài, chuẩn bị cờ hoa hay sắp xếp lực lượng tham dự. Một yêu cầu quan trọng khác là làm thế nào để tiếng nói trên lễ đài có thể truyền đến đông đảo nhân dân tập trung tại quảng trường.

Trong thời đại mà các phương tiện truyền thông chưa phổ biến như ngày nay, nhiệm vụ ấy đặt ra một thử thách kỹ thuật không nhỏ.

Và người được giao góp phần giải quyết thử thách đó là Nguyễn Dực, một thanh niên Hà Nội mới ngoài hai mươi tuổi.

Nguyễn Dực – người thợ vô tuyến điện đứng sau tiếng nói lịch sử

Sinh năm 1921, Nguyễn Dực là con trai của học giả Nguyễn Văn Vĩnh, một trí thức có ảnh hưởng trong đời sống văn hóa Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Từ khi còn trẻ, ông đã bộc lộ niềm say mê đối với máy móc, kỹ thuật và vô tuyến điện. Nguyễn Dực theo học Trường Kỹ nghệ thực hành, đồng thời tìm hiểu sâu về các thiết bị truyền thanh, máy tăng âm và hệ thống điện tử.

Đầu những năm 1940, ông đã có cửa hiệu Nguyễn Dực Radio tại số 43A phố Đồng Khánh, nay là phố Hàng Bài, Hà Nội. Cửa hiệu chuyên sửa chữa, kinh doanh và cung cấp các thiết bị vô tuyến điện, trong đó có những loại máy móc còn khá hiếm ở Việt Nam thời bấy giờ.

Không chỉ là một người am hiểu kỹ thuật, Nguyễn Dực còn sớm có liên hệ với những người hoạt động cách mạng. Những thiết bị âm thanh tại cửa hiệu của ông từng được sử dụng để hỗ trợ công tác tuyên truyền.

Khi Cách mạng tháng Tám giành thắng lợi, Hà Nội bước vào những ngày sôi động. Chính phủ lâm thời chuẩn bị ra mắt quốc dân và công bố nền độc lập của đất nước.

Theo lời kể của gia đình Nguyễn Dực được Đài Truyền hình Việt Nam ghi nhận, khoảng ngày 28/8/1945, ông nhận được thông tin về việc chuẩn bị một cuộc mít tinh lớn và yêu cầu chuẩn bị máy móc phục vụ buổi lễ.

Dưới sự chỉ đạo của những người phụ trách công tác tổ chức, trong đó có Nguyễn Hữu Đang và Chu Đình Xương, Nguyễn Dực đưa các thiết bị của mình tới khu vực Ba Đình.

Đó là một sự đóng góp đáng trân trọng. Những chiếc máy tăng âm, micro và loa phóng thanh vốn phục vụ hoạt động kinh doanh đã được huy động cho nhiệm vụ đặc biệt: phục vụ lễ tuyên bố độc lập của một quốc gia vừa ra đời.

Ảnh 2. Tư liệu về ông Nguyễn Dực, người phụ trách lắp đặt hệ thống truyền thanh tại Lễ Độc lập ngày 2/9/1945. Nguồn tư liệu: Đài Truyền hình Việt Nam và gia đình nhân chứng.

Chín giờ chuẩn bị và hệ thống âm thanh của ngày Độc lập

Những ngày cuối tháng Tám năm 1945, việc chuẩn bị Lễ Độc lập được tiến hành gấp rút.

Cùng với đội ngũ dựng lễ đài, trang trí quảng trường và tổ chức lực lượng, Nguyễn Dực cùng những người thợ kỹ thuật bắt tay vào việc lắp đặt hệ thống âm thanh.

Theo tư liệu được ghi nhận, hệ thống truyền thanh hoàn thành trước buổi lễ gồm ba máy khuếch đại công suất 40W mỗi máy, ba micro và bảy loa lớn. Một bài nghiên cứu về người Hà Nội trong ngày Độc lập cho biết Nguyễn Dực và các cộng sự đã làm việc liên tục khoảng chín giờ để hoàn thành nhiệm vụ.

Với điều kiện kỹ thuật năm 1945, việc vận hành đồng bộ nhiều thiết bị âm thanh ngoài trời là công việc đòi hỏi sự cẩn trọng. Nguồn điện, dây dẫn, máy tăng âm và loa phóng thanh đều phải được kiểm tra để bảo đảm hoạt động ổn định.

Giữa một quảng trường rộng lớn, nơi hàng chục vạn người tập trung, chỉ một trục trặc cũng có thể khiến lời phát biểu không đến được với những người đứng xa lễ đài.

Bởi vậy, Nguyễn Dực không chỉ hoàn thành việc lắp đặt rồi rời đi. Trong suốt buổi lễ, ông ở vị trí dưới lễ đài, trực tiếp theo dõi hoạt động của hệ thống âm thanh để sẵn sàng xử lý sự cố.

Công việc ấy gần như không xuất hiện trong những bức ảnh lịch sử nổi tiếng. Người dân nhìn về phía lễ đài, lắng nghe tiếng nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong khi người phụ trách kỹ thuật âm thầm làm nhiệm vụ phía dưới.

Chính sự chuẩn bị ấy đã góp phần bảo đảm lời tuyên bố về nền độc lập của đất nước vang tới đông đảo nhân dân đang có mặt tại Ba Đình.

Khoảnh khắc chiếc micro cất tiếng

Ảnh 3. Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình, Hà Nội, ngày 2/9/1945. Ảnh tư liệu lịch sử.

Chiều ngày 2/9/1945, cuộc mít tinh trọng thể bắt đầu tại Quảng trường Ba Đình.

Sau nghi thức chào cờ, Chủ tịch Hồ Chí Minh bước tới vị trí đọc Tuyên ngôn Độc lập.

Theo hồi ký của Nguyễn Dực, trước mặt Người khi ấy có ba chiếc micro. Trong đó, ông đặc biệt nhắc tới chiếc micro bốn mặt mang nhãn hiệu Philips, được đặt ở giữa.

Chủ tịch Hồ Chí Minh kiểm tra micro bằng một động tác rất tự nhiên. Âm thanh thử từ thiết bị vang ra hệ thống loa, báo hiệu đường truyền đang hoạt động.

Rồi Người cất tiếng hỏi:

“Tôi nói đồng bào nghe rõ không?”

Từ phía quảng trường, tiếng đáp vang lên:

“Có ạ!”

Cuộc đối đáp giản dị ấy đã trở thành một trong những ký ức xúc động nhất về ngày Quốc khánh đầu tiên.

Câu hỏi của Chủ tịch Hồ Chí Minh trước hết là sự kiểm tra cần thiết đối với hệ thống truyền thanh. Nhưng trong cảm nhận của nhiều thế hệ người Việt Nam, đó còn là biểu hiện gần gũi của một vị lãnh tụ luôn quan tâm đến nhân dân.

Sau khoảnh khắc ấy, bản Tuyên ngôn Độc lập được công bố.

Những lời mở đầu về quyền bình đẳng, quyền sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc đã đặt cuộc đấu tranh giành độc lập của dân tộc Việt Nam trong dòng chảy những giá trị tiến bộ của nhân loại.

Bản Tuyên ngôn tiếp tục nêu lên những bằng chứng lịch sử, khẳng định quyền tự quyết của dân tộc Việt Nam, đồng thời tuyên bố chấm dứt chế độ thực dân và xác lập nền độc lập của đất nước.

Trên quảng trường, những người dân vừa trải qua cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám được trực tiếp nghe lời công bố về một quốc gia độc lập.

Chiếc micro đã làm nhiệm vụ của một thiết bị truyền thanh. Nhưng chính nội dung được truyền đi, cùng thời khắc lịch sử mà nó phục vụ, đã khiến nó trở thành một hiện vật đặc biệt.

Hành trình từ lễ đài Ba Đình đến bảo tàng

Ảnh 4. Chiếc micro lịch sử với thân kim loại, đầu thu âm dạng tròn, được lưu giữ và giới thiệu trong các hoạt động trưng bày về ngày 2/9/1945. Ảnh: Tư liệu báo chí, bảo tàng.

Khi buổi lễ kết thúc, chiếc micro hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình.

Một thiết bị từng được sử dụng trong công tác truyền thanh đã trở thành chứng tích gắn với sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Theo những tư liệu hiện vật được công bố, chiếc micro lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia có lớp mạ kim loại màu trắng, cao khoảng 30cm, phần đầu dạng tròn đường kính khoảng 8cm và đế tròn rộng khoảng 16cm.

Kích thước không lớn, hình dáng không cầu kỳ, nhưng giá trị lịch sử của hiện vật vượt xa công năng thông thường.

Điều đáng chú ý là trong khi các tài liệu đã xác nhận chiếc micro được bảo tàng lưu giữ, những thông tin công khai về toàn bộ quá trình bàn giao, tiếp nhận và bảo quản hiện vật qua từng thời kỳ còn hạn chế. Vì vậy, không thể khẳng định cụ thể nó được chuyển từ lễ đài đến bảo tàng vào ngày nào hoặc qua những người trung gian nào nếu chưa có hồ sơ hiện vật tương ứng.

Tuy nhiên, sự hiện diện của chiếc micro trong hệ thống trưng bày của Bảo tàng Cách mạng Việt Nam trước đây, nay thuộc Bảo tàng Lịch sử quốc gia, là điều đã được ghi nhận qua nhiều tư liệu.

Tháng 8/2020, nhân dịp kỷ niệm 75 năm Cách mạng tháng Tám và Quốc khánh 2/9, Bảo tàng Lịch sử quốc gia tổ chức trưng bày chuyên đề “Ngày Độc lập 2/9”.

Trong số hơn 150 tài liệu, hiện vật và hình ảnh được giới thiệu, chiếc micro gắn với buổi lễ tại Quảng trường Ba Đình là một hiện vật tiêu biểu.

Đặt bên cạnh những tài liệu về Tuyên ngôn Độc lập, Quốc kỳ, Quốc ca và các dấu tích của chính quyền cách mạng buổi đầu, chiếc micro giúp người xem hình dung rõ hơn không gian của ngày 2/9/1945.

Nó nhắc nhớ rằng lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những quyết định lớn, mà còn được lưu giữ trong những vật dụng bình dị từng hiện diện ở các thời khắc trọng đại.

Người đứng sau chiếc micro và sự đóng góp thầm lặng

Câu chuyện của chiếc micro cũng không thể tách rời cuộc đời Nguyễn Dực.

Sau ngày Độc lập, ông tiếp tục tham gia các hoạt động phục vụ cách mạng và kháng chiến. Những hiểu biết về kỹ thuật vô tuyến điện của ông trở thành một phần trong những đóng góp của đội ngũ trí thức, kỹ thuật viên đối với đất nước.

Theo tư liệu được Bảo tàng Lịch sử quốc gia giới thiệu, năm 1997, Nguyễn Dực được công nhận là cán bộ lão thành cách mạng.

Nhắc lại đóng góp của ông không nhằm làm lu mờ vai trò của những người trực tiếp lãnh đạo, tổ chức Lễ Độc lập, mà giúp chúng ta nhìn nhận đầy đủ hơn sức mạnh đoàn kết của nhân dân trong mùa thu năm 1945.

Để ngày 2/9 trở thành một sự kiện được tổ chức trang trọng, đã có sự góp sức của nhiều lực lượng: cán bộ cách mạng, công nhân, kiến trúc sư, người làm công tác tuyên truyền, đội quân nhạc, lực lượng bảo vệ và những người thợ kỹ thuật.

Mỗi người đảm nhận một phần việc khác nhau. Nhưng tất cả cùng hướng tới mục tiêu chung là tổ chức thành công lễ ra mắt của Chính phủ lâm thời và công bố nền độc lập trước quốc dân.

Nguyễn Dực và chiếc micro của ông là một lát cắt tiêu biểu trong bức tranh rộng lớn ấy.

Tiếng nói còn vang mãi

Ảnh 5. Nhân dân tham dự Lễ Độc lập tại Quảng trường Ba Đình, Hà Nội, ngày 2/9/1945. Ảnh tư liệu lịch sử.

Hơn tám mươi năm đã trôi qua kể từ mùa thu lịch sử năm 1945.

Những thiết bị truyền thanh ngày ấy đã trở nên đơn sơ so với công nghệ hiện đại. Nhưng giá trị của chiếc micro tại lễ đài Ba Đình không nằm ở công suất khuếch đại, chất liệu chế tạo hay hình thức bên ngoài.

Giá trị ấy nằm ở sự kiện mà nó đã phục vụ.

Qua chiếc micro nhỏ bé, nhân dân có mặt tại Quảng trường Ba Đình được nghe lời tuyên bố về quyền độc lập, tự do của dân tộc. Từ thời khắc đó, một nhà nước mới chính thức ra đời, mở đầu một giai đoạn mới trong lịch sử Việt Nam.

Ngày nay, khi đứng trước hiện vật được lưu giữ trong bảo tàng, người xem có thể hình dung về một buổi chiều tháng Chín, giữa rừng cờ đỏ sao vàng, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh cất tiếng nói với đồng bào và lời đáp của nhân dân vang lên từ quảng trường.

Chiếc micro không còn thực hiện nhiệm vụ khuếch đại âm thanh như buổi chiều lịch sử ấy. Nhưng với tư cách một chứng nhân vật chất, nó vẫn tiếp tục kể câu chuyện về ngày độc lập đầu tiên của nước Việt Nam mới.

Từ một cửa hiệu vô tuyến điện giữa lòng Hà Nội đến lễ đài Ba Đình, rồi trở thành hiện vật được gìn giữ cho các thế hệ mai sau, chiếc micro đã đi qua một hành trình đặc biệt: hành trình của một vật dụng kỹ thuật trở thành chứng tích của lịch sử dân tộc.

Và trong ký ức Việt Nam, tiếng nói của ngày 2/9/1945 vẫn còn vang vọng, như lời nhắc nhở về giá trị thiêng liêng của độc lập, tự do và trách nhiệm gìn giữ những thành quả mà các thế hệ đi trước đã đánh đổi bằng biết bao hy sinh.