CHIẾC MŨ CỐI 11 VẾT ĐẠN VÀ CÂU CHUYỆN BI TRÁNG VỀ LIỆT SĨ BÙI ĐỨC HƯNG
Có những kỷ vật chiến tranh không cần lời kể dài dòng vẫn đủ sức lay động lòng người. Một chiếc mũ cối thủng nhiều lỗ đạn, một dòng tên được khắc bên trong và hình chim bồ câu dang rộng đôi cánh đã nối liền ký ức của hai người lính từng ở hai bên chiến tuyến. Người chủ nhân Việt Nam đã nằm lại chiến trường, còn người lính Mỹ mang chiếc mũ về quê hương, gìn giữ suốt 46 năm trước khi trao trả cho gia đình. Từ chiếc mũ cũ ấy, câu chuyện về liệt sĩ Bùi Đức Hưng và khát vọng hòa bình lại được kể cho các thế hệ hôm nay.
Tuổi thơ nhiều mất mát, cuộc đời nhiều gian khó
Bùi Đức Hưng sinh năm 1939 trong một gia đình nghèo ở vùng Tam Thanh, tỉnh Vĩnh Phú trước đây, nay thuộc huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ. Tuổi thơ của ông sớm trải qua những mất mát khi mồ côi cha mẹ từ năm lên sáu. Không còn chỗ dựa gia đình, cậu bé Hưng phải đi ở, chịu nhiều vất vả để mưu sinh.
May mắn thay, sau đó ông được một gia đình khá giả, hiếm muộn nhận làm con nuôi. Nhờ vậy, Hưng có cơ hội đến trường và học hết lớp 4. Những năm tháng thiếu thốn đã rèn luyện ở ông nghị lực sống, sự bền bỉ và tinh thần không đầu hàng trước nghịch cảnh.
Khi trưởng thành, ông lập gia đình, có con gái đầu lòng rồi làm công nhân tại Nông trường Tam Thắng. Cuộc sống dần có những niềm vui bình dị: một mái nhà, người vợ hiền và đứa con thơ đang lớn lên từng ngày.
Nhưng giữa lúc gia đình còn nhiều điều phải lo toan, đất nước vẫn chìm trong chiến tranh. Tiếng gọi từ tiền tuyến đã khiến người công nhân Bùi Đức Hưng đưa ra quyết định lớn của cuộc đời mình.
Để lại vợ trẻ, con thơ lên đường vào Nam
Tháng 5-1967, Bùi Đức Hưng lên đường vào Nam chiến đấu, được biên chế vào Đại đội 7, Tiểu đoàn 8, Trung đoàn 66, Sư đoàn 1.
Quyết định ấy đồng nghĩa với việc ông phải xa người vợ trẻ và đứa con gái còn thơ dại. Phía sau người lính là mái nhà nhỏ với những mong chờ không biết ngày nào mới được đáp lại. Phía trước là chiến trường xa xôi, nơi mỗi bước hành quân đều có thể dẫn đến những thử thách sinh tử.
Người lính trưởng thành từ nghèo khó ấy mang theo hành trang không chỉ là quân tư trang, mà còn là tình yêu gia đình và trách nhiệm với quê hương. Ông hiểu rằng để bảo vệ cuộc sống bình yên cho những người thân yêu, có những lúc bản thân phải chấp nhận đi về nơi hiểm nguy nhất.
Đầu tháng 8-1968, đơn vị của Bùi Đức Hưng được lệnh tiến công quận lỵ Đức Lập và căn cứ Đắc Sắc, thuộc tỉnh Quảng Đức khi đó, nay thuộc khu vực Tây Nguyên. Đây là địa bàn chiến lược, nơi diễn ra những trận chiến ác liệt giữa quân giải phóng và lực lượng Mỹ.
Những ngày chiến đấu tiếp theo đã trở thành chặng đường cuối cùng trong cuộc đời người chiến sĩ quê Phú Thọ.
Ba ngày đêm chiến đấu ở Đức Lập
Theo tư liệu Báo Quân đội nhân dân, tại cứ điểm A-239 thuộc khu vực Đức Lập, đơn vị của Bùi Đức Hưng phải đối mặt với một trận chiến vô cùng khốc liệt. Trong ba ngày đêm, bộ đội chiến đấu liên tục với lực lượng quân viễn chinh Mỹ.
Giữa khói lửa và tiếng súng, người chiến sĩ Bùi Đức Hưng đã chiến đấu ngoan cường. Đối diện với hỏa lực mạnh và tình thế hiểm nghèo, ông vẫn kiên cường bám trụ, không dễ dàng khuất phục trước đối phương.
Sau trận chiến, trung sĩ Mỹ John Wast – người trực tiếp đấu súng với Bùi Đức Hưng – tìm đến người lính Việt Nam đã ngã xuống. Khi lật chiếc mũ cối của ông lên, Wast nhìn thấy những lỗ đạn chi chít trên vành mũ.
Nhưng điều khiến người lính Mỹ đặc biệt chú ý không chỉ là dấu tích của trận chiến. Bên trong vành mũ có khắc tên Bùi Đức Hưng, hình ảnh một cây cọ vươn bóng và một con chim bồ câu dang rộng đôi cánh.
Trước mắt Wast là chiếc mũ của người lính mà ông vừa đối đầu trong một trận chiến sinh tử. Thế nhưng, những nét khắc nhỏ bé ấy lại hé lộ một khía cạnh khác của con người bên kia chiến tuyến: một người lính cầm súng chiến đấu, nhưng trong tâm hồn vẫn có chỗ dành cho hình ảnh hòa bình.
Bùi Đức Hưng đã hy sinh trong trận chiến ấy. Ông không thể trở về với người vợ và con gái, cũng không thể tự mình kể lại những giờ phút cuối cùng. Nhưng chiếc mũ cối vẫn còn đó, mang theo dấu tích của cuộc chiến và những nét khắc thể hiện khát vọng của người đã khuất.
Chiếc mũ cối vượt đại dương
Sau khi phát hiện chiếc mũ, John Wast quyết định mang nó về Mỹ. Chiếc mũ trở thành kỷ vật chiến tranh được ông giữ gìn suốt nhiều thập niên.
Trong mắt người khác, đó có thể chỉ là một vật dụng quân sự cũ, đã sờn và thủng lỗ chỗ. Nhưng đối với Wast, chiếc mũ nhắc ông nhớ đến người lính Việt Nam đã chiến đấu kiên cường, đến những ngày tháng khốc liệt mà cả hai từng trải qua và đến sự mong manh của sinh mạng con người giữa chiến tranh.
Theo các bài báo tường thuật về hành trình của kỷ vật, chiếc mũ đã ở bên Wast suốt 46 năm. Trong khoảng thời gian ấy, chiến tranh dần lùi xa, những người lính năm xưa trở về với cuộc sống của mình. Tuy nhiên, ký ức về những người đã ngã xuống vẫn không dễ phai mờ.
Sau này, khi một tổ chức hỗ trợ cựu chiến binh Mỹ liên hệ và hỏi liệu ông có muốn trả lại chiếc mũ cho gia đình chủ nhân hay không, Wast đồng ý.
Hành trình tìm kiếm thân nhân liệt sĩ được tiến hành. Cuối cùng, gia đình Bùi Đức Hưng ở xã Hương Nộn, huyện Tam Nông, Phú Thọ được xác định là nơi chiếc mũ cần trở về.
Ngày 14-1-2014, các cựu binh Mỹ mang kỷ vật về Việt Nam, trao lại cho gia đình liệt sĩ. Sau gần nửa thế kỷ xa quê hương, chiếc mũ cối có tên Bùi Đức Hưng cuối cùng cũng trở về nơi người thân có thể đón nhận và gìn giữ.
Cuộc trở về khiến người ở lại nghẹn ngào
Với gia đình liệt sĩ, sự trở về của chiếc mũ không đơn thuần là việc nhận lại một kỷ vật cũ. Đó là cuộc gặp gỡ muộn màng với một phần ký ức của người thân đã mất.
Ông Bùi Đức Dục, người cháu chăm lo việc thờ cúng liệt sĩ, không giấu được xúc động khi kể lại sự hy sinh của người chú. Nhìn chiếc mũ với những vết đạn, ông bùi ngùi cho rằng chú mình hẳn đã chiến đấu đến khi không còn khả năng tiếp tục.
Chiếc mũ được đặt trước bàn thờ gia đình. Những người thân xem đó là một phần của liệt sĩ, là kỷ vật vô giá và là lời nhắc nhở dành cho các thế hệ sau.
Điều khiến cuộc trao trả trở nên đặc biệt là kỷ vật ấy được đưa về bởi những người từng đứng ở phía bên kia chiến tuyến. Chiến tranh từng đặt họ vào hoàn cảnh phải đối đầu, nhưng thời gian và sự thấu hiểu đã giúp câu chuyện đi đến một kết thúc khác: người lính Mỹ lựa chọn trao trả kỷ vật, để gia đình người lính Việt Nam có thể gìn giữ ký ức về người thân của mình.
Sự kiện ấy không xóa đi nỗi đau mất mát, cũng không thể bù đắp những năm tháng gia đình phải sống trong cảnh thiếu vắng người chồng, người cha, người chú. Nhưng nó cho thấy lòng trân trọng con người có thể vượt qua ranh giới từng chia cắt những người lính trong chiến tranh.
Từ chiếc mũ cối đến thông điệp hòa bình
Chiếc mũ cối của Bùi Đức Hưng có 11 vết đạn cùng nhiều dấu trầy xước, bong tróc. Mỗi vết tích là một dấu ấn của cuộc chiến khốc liệt; mỗi nét khắc bên trong vành mũ lại cho thấy người chiến sĩ vẫn mang trong mình những ước vọng vượt lên trên tiếng súng.
Hình ảnh chim bồ câu dang rộng đôi cánh đặc biệt gây xúc động. Trong những năm tháng chiến tranh, người lính phải cầm súng để thực hiện nhiệm vụ. Nhưng điều đó không có nghĩa là họ không mong muốn một ngày được sống trong hòa bình.
Bùi Đức Hưng đã không có cơ hội trở về để kể về những nét khắc ấy. John Wast cũng không thể thay ông nói hết những điều thuộc về cuộc đời người lính Việt Nam. Tuy nhiên, việc ông gìn giữ rồi trao trả chiếc mũ đã giúp kỷ vật tiếp tục kể câu chuyện của mình.
Năm 2020, gia đình liệt sĩ hiến tặng chiếc mũ cho Bảo tàng Quân khu 2 để trưng bày, góp phần giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Từ một vật dụng cá nhân trên chiến trường, chiếc mũ trở thành hiện vật lịch sử, giúp người hôm nay hình dung rõ hơn về sự khốc liệt của chiến tranh và những con người đã đi qua thời đại ấy.
Chiến tranh có thể kết thúc trên chiến trường, nhưng những mất mát vẫn ở lại trong ký ức gia đình, trong những hiện vật cũ và trong câu chuyện của những người còn sống. Bởi vậy, gìn giữ kỷ vật không chỉ là gìn giữ quá khứ, mà còn là cách nhắc nhở các thế hệ sau về giá trị của hòa bình.
Kỷ vật trở về, ký ức còn mãi
Cuộc đời Bùi Đức Hưng dừng lại giữa chiến trường Đức Lập năm 1968. Người chiến sĩ ấy không thể trở về quê hương, không thể tiếp tục làm chồng, làm cha và không thể chứng kiến những đổi thay của đất nước sau chiến tranh.
Thế nhưng, chiếc mũ cối đã thay ông thực hiện một hành trình trở về đặc biệt. Nó vượt qua thời gian, khoảng cách địa lý và cả ranh giới từng chia cắt những người lính. Khi được đặt trước bàn thờ gia đình rồi trao tặng bảo tàng, kỷ vật ấy đã mang theo câu chuyện về lòng dũng cảm, sự mất mát và khát vọng hòa bình.
Trong chuyên mục “Câu chuyện thời hoa lửa”, câu chuyện về liệt sĩ Bùi Đức Hưng nhắc chúng ta rằng đằng sau mỗi hiện vật chiến tranh là một con người có tên tuổi, gia đình và những ước mơ dang dở. Đằng sau mỗi vết đạn là một phần lịch sử không thể xem nhẹ.
Và đôi khi, điều còn lại sau một cuộc chiến không chỉ là chiến thắng hay thất bại, mà còn là khả năng con người nhận ra phẩm giá của nhau, trân trọng những người đã khuất và cùng hướng đến một tương lai không còn tiếng súng.
Chiếc mũ cối 11 vết đạn vẫn tiếp tục kể câu chuyện ấy – câu chuyện bi tráng về một người lính đã hy sinh, về một người lính bên kia chiến tuyến không quên đối thủ của mình, và về khát vọng hòa bình vượt qua mọi khoảng cách.
