Chiếc thuyền không trở về

Trong lịch sử biển đảo Việt Nam, có những câu chuyện không được kể bằng những chiến công lớn lao mà được lưu giữ bằng nỗi nhớ của những người ở lại. Đó là câu chuyện về những người lính Hoàng Sa đã ra đi trên những chiếc thuyền nhỏ và có người mãi mãi không trở về. Từ nhiều thế kỷ trước, cư dân vùng đảo Lý Sơn, Quảng Ngãi đã gắn bó với biển. Biển đem lại nguồn sống cho người dân nhưng cũng chứa đựng vô vàn hiểm nguy. Những người được tuyển vào đội Hoàng Sa vốn là những dân đinh giỏi nghề biển, quen với sóng gió và có kinh nghiệm đi lại trên biển. Theo ghi chép của Lê Quý Đôn trong Phủ biên tạp lục, đội Hoàng Sa gồm 70 suất, được tuyển người từ xã An Vĩnh và hằng năm nhận lệnh ra biển. Họ phải chuẩn bị lương thực, nước uống và các vật dụng cần thiết cho chuyến đi kéo dài nhiều tháng. Con thuyền rời bến, mang theo những người đàn ông đang ở tuổi khỏe mạnh nhất của gia đình. Phía sau họ là cha mẹ, vợ con, anh em và quê hương. Phía trước là một vùng biển rộng lớn mà những phương tiện thời ấy chưa thể giúp con người kiểm soát. Theo sử liệu, từ đất liền ra đến Hoàng Sa phải mất nhiều ngày đi biển. Trong điều kiện không có các thiết bị định vị và cứu hộ hiện đại, mỗi chuyến đi đều tiềm ẩn rất nhiều nguy hiểm. Biển có thể yên bình trong một ngày nhưng cũng có thể nổi sóng bất cứ lúc nào. Một chiếc thuyền nhỏ gặp bão giữa biển có rất ít khả năng chống chọi. Chính vì thế, có những người ra đi rồi không bao giờ trở lại quê nhà. Người thân của họ không thể biết chính xác người đã mất nằm lại ở nơi nào giữa biển rộng. Không phải ai cũng có một nấm mồ để gia đình đến thăm viếng. Từ hoàn cảnh ấy, trong đời sống văn hóa của người dân Lý Sơn hình thành những hình thức tưởng niệm đặc biệt, trong đó có tục làm mộ gió để tưởng nhớ những người đã mất mà không thể đưa hài cốt về quê. Mộ gió không có hài cốt của người đã khuất nhưng lại chứa đựng tình cảm của những người còn sống. Đó là nơi để gia đình gửi gắm nỗi nhớ, để con cháu biết rằng trước mình đã từng có một người trong dòng họ ra biển và không trở về. Có thể hình dung một buổi chiều trên đảo, khi con thuyền của người khác lần lượt trở về bến nhưng vẫn không thấy bóng dáng người thân của mình. Người mẹ đứng chờ con. Người vợ chờ chồng. Những đứa trẻ chờ cha. Ngày này qua ngày khác, sự chờ đợi dần trở thành nỗi đau. Nhưng dù người đã mất không thể trở về, họ vẫn không bị quên lãng. Tên tuổi, câu chuyện và ký ức về họ được lưu giữ trong các dòng họ, nhà thờ và nghi lễ truyền thống của người dân Lý Sơn. Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa cũng ra đời và được duy trì như một cách để tưởng nhớ những người từng ra biển làm nhiệm vụ. Mỗi năm, khi nghi lễ được tổ chức, câu chuyện về những người lính năm xưa lại được nhắc lại. Những người đã khuất dường như được đưa trở về trong ký ức của cộng đồng. Họ không trở về bằng con thuyền năm xưa, nhưng trở về trong những câu chuyện mà con cháu kể lại. Chính điều đó khiến lịch sử biển đảo trở nên gần gũi và có sức lay động. Lịch sử không chỉ là những con số, những mốc thời gian hay những tên gọi trong sách giáo khoa. Lịch sử còn là cuộc đời của những con người bình thường đã sống, đã ra biển và có thể đã hy sinh trong những chuyến đi của mình. Những người lính Hoàng Sa năm xưa có thể không phải những nhân vật nổi tiếng, nhưng sự hy sinh của họ đã trở thành một phần ký ức lâu dài của người dân Lý Sơn. Ngày nay, khi đứng trên đảo nhìn ra biển rộng, người ta vẫn có thể nghĩ đến những con thuyền nhỏ từng rời bến từ hàng trăm năm trước. Những con thuyền ấy mang theo những người con của quê hương, mang theo hy vọng trở về và cả sự bất trắc của đại dương. Có những chiếc thuyền đã trở lại. Có những chiếc thuyền có thể không bao giờ trở về. Nhưng câu chuyện về những người trên thuyền thì vẫn còn. Nó được kể trong gia đình, trong các nghi lễ và trong những trang tư liệu lịch sử. Đó là cách người dân Lý Sơn gìn giữ ký ức về những người đã nằm lại giữa biển khơi. Và cũng từ những câu chuyện ấy, thế hệ hôm nay hiểu hơn về sự gian khổ, lòng can đảm và những mất mát của những con người từng góp phần tạo nên lịch sử biển đảo Việt Nam.