Chiếc tủ giữ lại một thời hoa lửa

CHIẾC TỦ GIỮ LẠI MỘT THỜI HOA LỬA

Có một chiếc tủ kính đứng lặng lẽ giữa phòng khách của một căn nhà ở Quảng Ngãi. Nhìn từ bên ngoài, nó chẳng có gì đặc biệt. Không phải một chiếc tủ quý, cũng chẳng phải món đồ cổ có giá trị. Nhưng nếu đứng trước nó lâu hơn một chút, người ta sẽ nhận ra bên trong là cả một thế giới đã đi qua hơn nửa thế kỷ. Những ống thuốc đã cũ, chiếc ống nghe, máy đo huyết áp, những dụng cụ phẫu thuật, những món đồ nghề y tế đã sẫm màu theo thời gian... hơn một trăm kỷ vật được xếp ngay ngắn trong chiếc tủ kính ấy. Với người ngoài, chúng có thể chỉ là những vật dụng đã cũ kỹ, chẳng còn giá trị sử dụng. Nhưng với ông Đinh Hồng Khánh và bà Lê Thị Thanh Hồng, đó là những thứ không thể đem bỏ đi, bởi mỗi món đồ đều mang theo một phần ký ức của những năm tháng họ đã sống, đã chiến đấu và cứu chữa thương binh giữa chiến trường Quảng Ngãi. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày chiến tranh lùi xa, nhưng mỗi khi mở cánh tủ, ký ức dường như lại trở về. Nó không trở về bằng tiếng súng hay những trận đánh dữ dội, mà bằng mùi thuốc, bằng những dụng cụ y tế, bằng những trang sổ tay đã cũ và bằng những khuôn mặt của những người thương binh mà ông bà từng gặp trong những năm tháng tuổi trẻ.

Ngày ấy, chiến tranh phủ bóng lên những vùng quê Quảng Ngãi. Năm 1964, khi khói lửa ngày càng khốc liệt, cô gái trẻ Lê Thị Thanh Hồng xin được học y tế và bắt đầu làm việc tại Bệnh xá Ba Nhà, còn gọi là Bệnh xá Chú Tám. Đến năm 1965, bà chính thức trở thành y sĩ của Bệnh xá B21, nơi thu dung và cứu chữa thương bệnh binh từ nhiều mặt trận. Công việc ở bệnh xá không có những ngày bình yên theo nghĩa thông thường. Mỗi tháng nơi đây tiếp nhận khoảng 70 đến 80 ca; trong những thời điểm ác liệt như Chiến dịch Ba Gia và Vạn Tường, có lúc số thương bệnh binh lên đến hơn 300 người. Bệnh xá phải chia thành ba khu A, B, C và đóng quân giữa vùng thường xuyên hứng chịu bom tọa độ, những trận càn quét, thậm chí có lần bị địch vây kín.

Trong hoàn cảnh ấy, một chiếc ống nghe không còn đơn giản là một dụng cụ y tế. Một lọ thuốc không chỉ là một lọ thuốc. Một chiếc kéo phẫu thuật không chỉ là một món đồ nghề. Chúng là những thứ giúp người thầy thuốc giành giật sự sống cho những người lính bị thương đang được đưa về từ chiến trường.Bà Hồng khi ấy còn rất trẻ. Trước khi trở thành y sĩ, bà từng làm giao liên cho Huyện ủy Tư Nghĩa cũ. Những bức thư mật, những mệnh lệnh chỉ đạo khẩn cấp được cô gái nhỏ mang qua những con đường đầy hiểm nguy để chuyển đến các đơn vị. Năm 1967, trên đường mang thư và tiếp tế cho bệnh xá, khi băng qua cánh đồng Đá Sơn ở Tư Nghĩa, bà bất ngờ bị hai trực thăng phát hiện. Trong khoảnh khắc ấy, người nữ giao liên lao xuống ruộng ẩn nấp. Chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến bà không còn cơ hội trở lại chiến trường. Nhưng bà đã sống sót và tiếp tục công việc của mình. Những năm tháng ấy, có lẽ không ai nghĩ rằng cô gái trẻ đang chạy qua những cánh đồng Quảng Ngãi sẽ một ngày trở thành một trong hai người chủ của chiếc tủ kính lưu giữ hơn một trăm kỷ vật chiến tranh.

Cũng chính tại vùng chiến khu ấy, năm 1965, bà Hồng gặp Đinh Hồng Khánh, một y sĩ của Bệnh xá B21. Họ gặp nhau không phải trong một cuộc gặp gỡ bình thường của tuổi trẻ. Họ gặp nhau giữa những ca trực, những lần cấp cứu và những ngày bệnh xá liên tục tiếp nhận thương binh. Dưới ánh đèn dầu leo lét, hai người cùng chăm sóc những người đang nằm trên giường bệnh. Họ vừa là đồng đội, vừa hỗ trợ nhau trong từng ca cấp cứu. Từ những ngày cùng làm việc ấy, họ dần trở thành những người tri kỷ. Năm 1968, bệnh xá tổ chức đám cưới cho họ. Một đám cưới giữa chiến trường, giản dị và không có sự đủ đầy của một ngày cưới bình thường, nhưng lại được xây dựng từ một thứ rất bền vững: sự đồng cảm của hai con người đã cùng nhau đi qua những năm tháng khắc nghiệt nhất của tuổi trẻ.

Nếu câu chuyện của họ chỉ dừng lại ở đó, có lẽ nó đã là một câu chuyện đẹp về tình yêu của hai người lính. Nhưng chiến tranh vẫn còn tiếp diễn, và ông Khánh ngày càng gắn bó sâu hơn với công việc cứu chữa thương binh. Sau này, ông học thêm và trở thành Trạm trưởng Trạm phẫu thuật A80. Những bệnh xá và trạm phẫu thuật giữa rừng khi ấy thiếu thốn đủ thứ. Không có đầy đủ thuốc men, không có những thiết bị y tế hiện đại, nhiều khi ngay cả những vật dụng tưởng như tối thiểu cũng trở thành thứ xa xỉ. Ông Khánh kể lại rằng có lúc phải dùng nẹp tre để cố định xương gãy, nấu nước tro thay xà phòng để giặt sạch băng gạc rồi sử dụng lại. Người y sĩ không chỉ làm công việc chuyên môn. Ông còn cõng gạo, cõng mắm, kiếm củi, tự túc một phần lương thực để bảo đảm bữa ăn cho thương bệnh binh, giúp họ nhanh chóng hồi phục và trở lại đơn vị chiến đấu.

Có lẽ chính trong những ngày tháng thiếu thốn ấy, ông Khánh hiểu hơn ai hết giá trị của từng món đồ nằm trong chiếc tủ kính hôm nay. Một lọ thuốc tưởng như nhỏ bé nhưng có thể đã được chắt chiu để dành cho một ca cấp cứu. Một dụng cụ y tế đã từng nằm trong bàn tay người y sĩ khi tính mạng một người lính đang ở vào thời khắc mong manh. Một chiếc dụng cụ phẫu thuật có thể đã đi cùng ông qua nhiều ca mổ giữa rừng sâu. Những món đồ ấy đã chứng kiến những điều mà không một cuốn sách lịch sử nào có thể kể hết. Chúng chứng kiến những người lính được đưa về sau trận đánh. Chứng kiến những người thầy thuốc làm việc trong điều kiện thiếu thốn. Chứng kiến những ca phẫu thuật mà sự sống và cái chết có thể chỉ cách nhau trong một quyết định rất nhanh. Và chúng cũng chứng kiến tình đồng đội, sự tận tâm của những người mặc áo blouse giữa chiến trường.

Trong số những kỷ vật ấy còn có một cuốn sổ tay mà ông Khánh giữ đến tận hôm nay. Những ca phẫu thuật được ông ghi lại tỉ mỉ, từ quá trình hội chẩn, phẫu thuật đến những ngày thương binh nằm lại điều trị. Cuốn sổ không phải là một cuốn sách được viết để xuất bản. Nó là cuốn sổ nghề nghiệp của một người thầy thuốc trong chiến tranh, ghi lại những gì ông đã làm, những bệnh nhân ông từng chữa trị và những ngày tháng ông không muốn quên. Khi nhìn vào đó, người ta có thể hình dung ra một người y sĩ giữa rừng già, bên cạnh những thương binh đang cần được cứu chữa. Ông Khánh từng nói rằng điều ông nhớ nhất là khoảng thời gian làm y sĩ ở Bệnh xá Chú Tám; giữa rừng già và bom đạn, ông chỉ mong giữ được mạng sống cho anh em là đủ.

Có những người thương binh đã sống tiếp sau những ca cấp cứu ấy. Họ trở về với gia đình, tiếp tục cuộc đời của mình. Nhiều năm sau, có người tìm đến thăm và cảm ơn người thầy thuốc đã cứu mạng mình. Một trong những cuộc gặp như thế diễn ra vào dịp Tết Nguyên đán Quý Mão 2023, khi một người thương binh quê Đức Phú, Mộ Đức, tìm đến nhà ông Khánh. Ông Khánh nhận ra người bệnh nhân năm xưa qua vết sẹo trên cổ. Người thương binh ôm chầm lấy người y sĩ từng cứu mình và gọi ông là bác sĩ Khánh, dù ông vẫn cười và nói rằng mình chỉ là y sĩ. Nhưng với người được cứu sống, danh xưng ấy có lẽ không còn quan trọng. Điều quan trọng là người trước mặt ông chính là người đã giúp ông có cơ hội trở về nhà, tiếp tục sống và chăm sóc mẹ già. Hai người đàn ông đã đi qua gần hết cuộc đời gặp lại nhau, và trong cuộc gặp ấy, họ cùng khóc. Không phải những giọt nước mắt của chiến tranh nữa, mà là nước mắt của những người còn sống khi bất ngờ gặp lại một phần quá khứ của chính mình.

Sau năm 1975, chiến tranh kết thúc nhưng cuộc đời của hai người vẫn tiếp tục những ngả đường riêng. Bà Hồng trở về Quảng Ngãi và làm Phó Ban tổ chức Xí nghiệp Ba Gia. Ông Khánh được Nhà nước cho đi học thêm lớp gây mê hồi sức rồi làm trợ lý quân y Sư đoàn 342, Quân khu 4. Hai người phải xa nhau một thời gian dài. Mãi đến năm 1985, ông Khánh mới trở về đoàn tụ cùng vợ tại quê nhà. Nhưng ngay cả khi đã trở về với cuộc sống hòa bình, những kỷ vật chiến tranh vẫn không bị bỏ lại. Trong thời gian xa cách, ông vẫn dặn bà Hồng giữ gìn những dụng cụ y tế đã gắn bó với nghề. Và bà đã giữ chúng. Năm này qua năm khác, những món đồ ấy được cất cẩn thận, cho đến khi chúng trở thành hơn một trăm kỷ vật trong chiếc tủ kính giữa phòng khách. Có người nhìn những ống thuốc đã cũ và nghĩ rằng chúng chẳng còn giá trị. Nhưng với ông Khánh, đó là những lọ thuốc quý hiếm mà ông và đồng đội từng phải chắt chiu có được giữa bom đạn. Có người nhìn một chiếc dụng cụ phẫu thuật và chỉ thấy một món đồ đã cũ. Còn ông nhìn thấy những năm tháng tuổi trẻ của mình. Nhìn thấy những người thương binh từng nằm trước mặt mình. Nhìn thấy những ca phẫu thuật giữa rừng. Nhìn thấy những đồng đội đã cùng mình đi qua chiến tranh. Và có lẽ, ông còn nhìn thấy cả người vợ đã cùng ông bắt đầu câu chuyện từ những ca trực dưới ánh đèn dầu năm nào.

Bởi vậy, chiếc tủ ấy không chỉ là nơi cất giữ kỷ vật. Nó giống như một cuốn nhật ký không viết bằng chữ. Mỗi món đồ là một trang. Mỗi trang lại mở ra một câu chuyện. Những ống thuốc kể về sự thiếu thốn. Chiếc ống nghe kể về những lần thăm khám. Dụng cụ phẫu thuật kể về những ca mổ giữa rừng. Cuốn sổ tay kể về những thương binh từng được cứu chữa. Và tất cả cùng kể về một thế hệ những người trẻ đã bước vào chiến tranh với những gì mình có, rồi làm hết sức để giữ lại sự sống cho đồng đội.

Hơn nửa thế kỷ sau, chiếc tủ vẫn đứng đó giữa căn phòng. Ngoài kia, Quảng Ngãi đã đổi thay. Những con đường từng đi qua chiến tranh nay đã có những ngôi nhà, những hàng cây và những nhịp sống bình yên. Những người lính năm xưa đã trở thành những người cao tuổi. Ông Khánh và bà Hồng cũng đã bước sang tuổi xưa nay hiếm. Nhưng những kỷ vật vẫn còn đó, lặng lẽ nhắc về một thời mà mỗi dụng cụ y tế đều có thể trở thành hy vọng, mỗi ca cấp cứu đều là một cuộc chạy đua với thời gian, và mỗi người được cứu sống đều là một niềm vui lớn lao.Tôi nghĩ, nếu một ngày nào đó chiếc tủ kính ấy được mở ra trước một người trẻ, có lẽ người ấy sẽ không chỉ nhìn thấy những món đồ cũ. Họ sẽ nhìn thấy một phần lịch sử của quê hương. Lịch sử không nằm riêng trong những trận đánh hay những con số thống kê. Lịch sử còn nằm trong đôi tay của một người y sĩ, trong chiếc nẹp tre dùng để cố định xương, trong lọ thuốc được chắt chiu giữa bom đạn, trong cuốn sổ ghi lại từng ca phẫu thuật và trong cuộc gặp gỡ của hai người đã từng cùng nhau cứu chữa những người lính giữa chiến trường. Những kỷ vật ấy nhắc chúng ta rằng chiến tranh không chỉ có những người cầm súng. Có những người đứng phía sau họ, khoác trên mình chiếc áo blouse, mang theo thuốc men và dụng cụ y tế, lặng lẽ giành giật sự sống cho đồng đội.

Và có lẽ vì thế mà ông Khánh và bà Hồng vẫn giữ lại hơn một trăm kỷ vật ấy. Không phải để giữ những món đồ cũ. Họ giữ một phần cuộc đời mình. Họ giữ những năm tháng mà mình đã sống hết lòng với nghề y. Giữ ký ức về những người đồng đội. Giữ những người thương binh từng nằm trên bàn phẫu thuật. Giữ cả một thời tuổi trẻ đã đi qua giữa bom đạn. Và khi một ngày nào đó họ không còn nữa, chiếc tủ kính ấy có thể vẫn còn lại, để con cháu mở ra và biết rằng trước khi có cuộc sống bình yên hôm nay, ông bà mình đã từng sống như thế nào.

Hơn một trăm kỷ vật, nhìn qua chỉ là những món đồ nhỏ bé. Nhưng khi đặt chúng cạnh nhau, chúng trở thành một câu chuyện lớn. Câu chuyện về chiến tranh, về người lính, về tình yêu, về nghề y, về tình đồng đội và về những con người đã chọn cách đứng giữa hiểm nguy để cứu lấy sự sống của người khác. Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng những kỷ vật ấy vẫn còn ở lại. Chúng im lặng, không kể chuyện bằng lời, nhưng chỉ cần một người chịu dừng lại trước chiếc tủ kính ấy, quá khứ sẽ lại bắt đầu lên tiếng.Và tôi hiểu rằng, đôi khi để giữ lại một thời hoa lửa, người ta không cần phải giữ những điều quá lớn lao. Chỉ cần giữ lại một chiếc ống nghe, một lọ thuốc, một dụng cụ phẫu thuật, một cuốn sổ tay... và quan trọng hơn cả, giữ lại câu chuyện của những con người đã từng cầm chúng trên tay.

Chiếc tủ kính của ông Đinh Hồng Khánh và bà Lê Thị Thanh Hồng vì thế không chỉ giữ hơn một trăm kỷ vật. Nó đang giữ lại một phần ký ức của Quảng Ngãi, giữ lại một phần tuổi trẻ của hai người y sĩ và giữ lại câu chuyện về những con người đã đi qua chiến tranh để chúng ta hôm nay được sống trong hòa bình.