Chiếc tủ quần áo và những căn hầm thầm lặng của Biệt động Sài Gòn

Giữa nhịp sống hối hả của TP.HCM hôm nay, ít ai ngờ rằng ngay dưới những mái nhà quen thuộc, phía sau những quán cà phê bình dân hay những căn phố buôn bán sầm uất, từng tồn tại cả một thế giới ngầm – nơi các chiến sĩ Biệt động Sài Gòn âm thầm chiến đấu, chuẩn bị cho những trận đánh làm rung chuyển lịch sử.

Tìm về các điểm bảo tàng, di tích của Biệt động Sài Gòn không chỉ là một chuyến đi ngược thời gian, mà còn là hành trình khám phá đầy tự hào về trí tuệ, lòng dũng cảm và sự hy sinh thầm lặng của một lực lượng đặc biệt trong lòng đô thị.

Căn hầm dưới đáy tủ quần áo ở quán cà phê Đỗ Phủ Giữa con đường Đặng Dung (quận 1), quán cà phê Đỗ Phủ – cơm tấm Đại Hàn tại số 113A hiện nay vẫn đều đặn đón khách. Ít ai biết rằng, nơi này từng là một cứ điểm quan trọng của Biệt động Sài Gòn trước cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Ngôi nhà gỗ được xây dựng từ những năm 1940, vốn là quán cà phê – cơm tấm của vợ chồng ông Đỗ Miễn và bà Nguyễn Thị Sự. Với cái tên “Đại Hàn”, quán trở thành điểm lui tới quen thuộc của binh lính Hàn Quốc đóng quân gần đó. Chính sự tấp nập, bình dân ấy lại là lớp vỏ ngụy trang hoàn hảo cho hoạt động cách mạng.

Ẩn sau vẻ ngoài giản dị là cả một hệ thống hầm bí mật do Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Trần Văn Lai (Năm Lai) trực tiếp thiết kế và xây dựng. Giữa hai căn nhà 113A và 113B là một hầm nổi rộng chưa đầy 20cm, giấu thư từ, tài liệu, tiền, vàng, thuốc men. Trên tầng hai, một căn hầm sâu 3m được ngụy trang khéo léo ngay dưới đáy chiếc tủ quần áo – nơi các chiến sĩ có thể chui xuống, thoát ra lối sau khi có động.

Ngay cả khu vực bếp cũng không “vô can”: cạnh bồn rửa tay là một ô gạch nhỏ, nơi giao liên giấu tài liệu. Mỗi tối, bà Nguyễn Thị Sự lặng lẽ mang tài liệu lên lầu, chờ giao lại cho người khác. Từng chi tiết nhỏ đều cho thấy sự tỉ mỉ, gan dạ và kỷ luật thép của những con người sống giữa lòng địch.

Bảo tàng Biệt động Sài Gòn – ký ức được gìn giữ Cách đó không xa, tại 145 Trần Quang Khải (quận 1), Bảo tàng Biệt động Sài Gòn – Gia Định hôm nay lưu giữ một phần ký ức đặc biệt ấy. Căn nhà ba tầng được xây từ năm 1963, từng mang dáng dấp của một cơ sở thầu khoán nội thất, thi công cho Dinh Độc Lập. Nhưng phía sau đó, đây lại là nơi hội họp, giao nhận tài liệu, chuyển tiền vàng ra chiến khu của lực lượng biệt động.

Sau năm 1975, ngôi nhà được chia bán cho nhiều người. Đến năm 2019, gia đình ông Trần Văn Lai mua lại phần trệt và hai tầng để xây dựng bảo tàng. Năm 2023, nơi đây chính thức được cấp phép hoạt động.

Điểm khiến nhiều người xúc động nhất là Bức tường Tưởng niệm, nơi lưu giữ hình ảnh những chiến sĩ biệt động Sài Gòn đã hy sinh. Gần 300 hiện vật quý được trưng bày: từ công cụ làm mộc của ông Năm Lai – nghề nghiệp giúp ông ra vào những nơi trọng yếu của địch mà không bị nghi ngờ – đến bộ trường kỷ giấu vũ khí, những chiếc xe máy giao thư mật, radio quân đội, máy đánh chữ, đàn accordion…

Mỗi hiện vật là một câu chuyện, một cuộc đời gắn với sự sống – cái chết chỉ cách nhau một lối hầm nhỏ.

Những căn hầm khác giữa lòng thành phố Chuỗi di tích Biệt động Sài Gòn không dừng lại ở đó.

Tại 368 Hai Bà Trưng (quận 1), căn nhà từng là hiệu vàng lá Phú Xuân – Vĩnh Xuân từ năm 1930, sau này trở thành cơ sở giao liên, đóng góp tài chính cho cách mạng. Nơi đây vẫn còn nguyên hầm ngầm, hầm đứng giấu tài liệu, tiền vàng và cán bộ từ thời chống Pháp đến chống Mỹ. Hiện di tích đang được phục dựng để tái hiện một giai đoạn lịch sử đặc biệt của thành phố.

Ở 287/70 Nguyễn Đình Chiểu (quận 3), một căn nhà chỉ rộng khoảng 35m² nhưng từng chứa cả một “kho vũ khí” khổng lồ. Năm 1966, ông Trần Văn Lai lấy cớ đào hố ga làm nhà vệ sinh để bí mật xây dựng hầm. Dưới lớp sàn nhà tưởng như bình thường là căn hầm dài hơn 8m, rộng 2m, sâu 2,5m, có lối thoát hiểm nối với hệ thống ống nước.

Tại đây từng cất giấu hơn 350kg thuốc nổ, hàng chục khẩu súng và hàng nghìn viên đạn. Điều đặc biệt là căn nhà chỉ cách Dinh Độc Lập hơn 1km, nhưng mọi hoạt động vận chuyển, cất giấu đều an toàn tuyệt đối. Di tích này đã được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia từ năm 1988.

Ngoài ra còn nhiều địa điểm khác: Garage Citroën ở quận 10, căn cứ Gió Lộng ở Cần Giờ, hay những biệt thự nội thất phục vụ Dinh Độc Lập với hệ thống hầm ngầm bí mật ở Phú Nhuận… tất cả hợp thành một mạng lưới ngầm kỳ công, bền bỉ và đầy trí tuệ.

Những căn hầm và lòng biết ơn Ngày nay, giữa phố xá rực sáng và nhịp sống hiện đại, những căn hầm ấy vẫn nằm đó – lặng lẽ nhưng không hề câm lặng. Chúng kể câu chuyện về một thời mà lòng yêu nước phải ẩn mình, nơi mỗi viên gạch, mỗi tấm ván sàn đều mang trong mình sứ mệnh.

Tìm về các di tích Biệt động Sài Gòn không chỉ để biết lịch sử, mà để hiểu rằng hòa bình hôm nay được đánh đổi bằng bao nhiêu mồ hôi, trí tuệ và sinh mạng. Và giữa những chiếc tủ quần áo, những căn nhà nhỏ bé năm xưa, đã từng có những con người sống và chiến đấu với một niềm tin duy nhất: Tổ quốc nhất định toàn thắng.