Chiếc xe đạp đổi lấy một hãng sơn của người Việt

Những năm đầu thế kỷ XX, trên các công trình và con tàu ở Hải Phòng, lớp sơn phủ bên ngoài hầu như đều mang nhãn hiệu nước ngoài. Sơn là sản phẩm của người Pháp; kỹ thuật pha chế cũng được xem như bí quyết nằm ngoài tầm với của người Việt Nam.

Trong một hãng sơn Pháp mang tên Sauvage Cottu có chàng thanh niên Nguyễn Sơn Hà làm công việc kế toán. Ông không đứng trực tiếp bên những thùng nguyên liệu, nhưng mỗi ngày đều quan sát cách người ta nghiền bột màu, pha dầu và xử lý hỗn hợp để tạo thành sơn. Sau giờ làm, ông tìm đọc sách kỹ thuật bằng tiếng Pháp, ghi nhớ tên nguyên liệu và âm thầm học lấy nghề.

Nguyễn Sơn Hà sinh năm 1894 trong một gia đình không khá giả. Cha mất sớm, việc học của ông bị gián đoạn. Vì thế, kiến thức cần thiết để chế tạo sơn không đến từ một trường kỹ nghệ đầy đủ mà được góp nhặt qua lao động, quan sát và những lần thử nghiệm.

Khoảng năm 22 tuổi, Nguyễn Sơn Hà quyết định thôi làm thuê. Tài sản đáng giá nhất của ông khi ấy là một chiếc xe đạp. Ông bán nó lấy vốn, mở một cơ sở nhỏ nhận quét vôi, kẻ biển quảng cáo và sơn sửa nhà cửa.

Bán chiếc xe đồng nghĩa với việc từ bỏ một phương tiện rất có giá trị vào thời bấy giờ. Đổi lại, ông mua được một cơ hội: tự làm ra sản phẩm của người Việt.

Những mẻ sơn đầu tiên được nghiền bằng cối đá. Có mẻ quá đặc, có mẻ lâu khô hoặc không giữ được màu. Nguyễn Sơn Hà vừa làm để kiếm sống, vừa thử thay đổi tỷ lệ nguyên liệu. Trước tình trạng vật tư phần lớn phải nhập từ Pháp và có thể bị các hãng ngoại quốc khống chế, ông tìm cách tận dụng nhựa thông, dầu trẩu cùng những loại bột màu sẵn có trong nước.

Cuối cùng, một dòng sơn nội địa mang tên Résistanco ra đời. Tên gọi có ý nghĩa gần với sự bền chắc. Sơn có giá phù hợp hơn, nhanh khô, bóng đẹp và thích nghi với khí hậu Việt Nam. Từ một xưởng nhỏ, Résistanco dần chiếm được lòng tin của khách hàng Hải Phòng rồi được biết tới tại nhiều thị trường khác.

Sự xuất hiện của hãng sơn Việt Nam khiến các doanh nghiệp Pháp không còn ở thế độc quyền. Theo tư liệu lịch sử của Hải Phòng, phía Pháp từng đưa kỹ sư sang tìm cách cạnh tranh, nhưng sản phẩm của Nguyễn Sơn Hà vẫn đứng vững. Người thanh niên từng làm thuê đã trở thành chủ một cơ sở kỹ nghệ lớn và được hậu thế nhắc đến như người đặt nền móng cho ngành sơn dầu Việt Nam.

Tuy nhiên, câu chuyện đáng nhớ nhất về Nguyễn Sơn Hà không chỉ nằm ở việc ông kiếm được bao nhiêu tiền. Nó nằm ở cách ông sử dụng thành quả ấy khi đồng bào lâm vào cảnh khốn cùng.

Năm 1945, nạn đói tràn qua miền Bắc, cướp đi sinh mạng của hàng triệu người. Trên những con đường, người đói từ nông thôn dạt vào thành phố. Thóc gạo trở thành ranh giới giữa sự sống và cái chết.

Gia đình Nguyễn Sơn Hà khi đó có khoảng 200 mẫu ruộng tại Hải Dương. Thay vì găm thóc chờ giá tăng, ông phân phối hàng trăm tấn thóc thu được để cứu đói cho dân nghèo. Nhà tư sản đã lựa chọn mở kho lương trong lúc việc giữ kín số thóc ấy có thể đem lại một khoản lợi nhuận rất lớn.

Ông cùng vợ còn tham gia các hoạt động từ thiện và mở Trường Dục Anh tại số 46 phố Lạch Tray, Hải Phòng, để nuôi dạy trẻ mồ côi. Hoạt động xã hội với ông không phải một việc xuất hiện đột ngột sau khi nổi tiếng; nó song hành với quá trình xây dựng cơ nghiệp.

Sau Cách mạng Tháng Tám, Nguyễn Sơn Hà tham gia chính quyền cách mạng và trở thành đại biểu Quốc hội khóa I. Khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, ông đứng trước một lựa chọn khó khăn hơn cả lần bán chiếc xe đạp thuở trước. Một phía là nhà máy, tài sản và cuộc sống đầy đủ đã gây dựng qua nhiều năm. Phía còn lại là con đường rời thành phố, đưa gia đình lên chiến khu và đặt cơ nghiệp của mình vào vận mệnh chung của đất nước.

Ông chọn đi theo kháng chiến.

Nhà máy sơn nổi tiếng nhất do người Việt gây dựng có thể bị bỏ lại, nhưng kiến thức, nghị lực và tinh thần tự chủ của người sáng lập thì không. Trong kháng chiến, Nguyễn Sơn Hà tiếp tục đóng góp kinh nghiệm về sản xuất và kinh tế. Sau ngày hòa bình lập lại ở miền Bắc, gia đình ông trở về Hải Phòng và tiếp tục hiến tiền bạc, tài sản cho Nhà nước.

Năm 1980, Nguyễn Sơn Hà qua đời. Tên ông ngày nay được đặt cho một con phố tại Hải Phòng, thành phố gắn với phần lớn cuộc đời và sự nghiệp của ông.

Nếu chỉ nhìn Résistanco như một nhãn hiệu sơn, câu chuyện có thể kết thúc ở thành công của một doanh nhân. Nhưng hành trình của Nguyễn Sơn Hà còn cho thấy một ý nghĩa lớn hơn. Trong một đất nước thuộc địa, việc tự chế tạo thành công sản phẩm vốn bị doanh nghiệp ngoại quốc nắm giữ cũng là một cách khẳng định người Việt có thể làm chủ kỹ thuật và thị trường của mình.

Tất cả khởi đầu bằng một quyết định rất nhỏ: bán đi chiếc xe đạp duy nhất để mua nguyên liệu cho những mẻ sơn chưa biết có thành công hay không.

Nhiều năm sau, khi đã có nhà máy và tài sản, Nguyễn Sơn Hà lại thực hiện một cuộc đánh đổi lớn hơn. Ông đem thành quả của đời mình đặt bên cạnh sự sống của đồng bào và nền độc lập của đất nước. Chiếc xe đạp đã đổi lấy một hãng sơn; còn hãng sơn và cơ nghiệp ấy cuối cùng được ông dùng để phụng sự Tổ quốc.