CHIẾC XE ĐẠP THỒ – “CON NGỰA SẮT” TRÊN ĐƯỜNG RA TRẬN

Có những câu chuyện về Điện Biên Phủ thường được kể bằng tên của những vị tướng, những trận đánh hay những cao điểm khốc liệt. Nhưng có một hình ảnh rất đỗi bình dị mà mỗi khi nhắc đến chiến dịch ấy, tôi lại nghĩ ngay đến: những chiếc xe đạp thồ của dân công hỏa tuyến.

Không có động cơ. Không có tiếng máy. Chỉ là những chiếc xe đạp vốn được dùng để đi lại, được người dân cải tiến để có thể chở hàng hóa với khối lượng lớn hơn. Vậy mà trong những năm tháng chuẩn bị cho Chiến dịch Điện Biên Phủ, những chiếc xe ấy đã trở thành một phương tiện vận tải quan trọng, cùng hàng vạn dân công vượt núi, băng rừng đưa lương thực, đạn dược và vật chất ra mặt trận. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện vẫn giới thiệu xe đạp thồ như một trong những hiện vật tiêu biểu gắn với công tác vận chuyển trong Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Trong những ngày chuẩn bị chiến dịch, hậu cần là một bài toán vô cùng lớn. Điện Biên Phủ nằm giữa vùng núi Tây Bắc, địa hình hiểm trở, đường sá khó khăn. Để bảo đảm cho một chiến dịch quy mô lớn, không chỉ cần những người lính trực tiếp chiến đấu mà còn cần một lực lượng khổng lồ phía sau: những đoàn dân công vận chuyển lương thực, đạn dược, thuốc men và các nhu yếu phẩm. Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ ghi lại hình ảnh những đoàn dân công hỏa tuyến cùng xe đạp thồ vượt núi, băng rừng vận chuyển lương thực, vũ khí ra mặt trận.

Điều khiến tôi thấy chiếc xe đạp thồ đặc biệt chính là sự giản dị của nó. Một chiếc xe đạp vốn rất quen thuộc, nhưng khi bước vào chiến tranh, con người đã tìm cách biến nó thành phương tiện vận chuyển phù hợp với điều kiện thực tế. Người dân gia cố xe, buộc thêm những thanh tre, nới rộng chỗ chở hàng và dùng sức người để đẩy, dắt xe qua những đoạn đường dốc. Khi đường bằng phẳng, xe có thể được điều khiển; khi gặp địa hình quá khó khăn, người dân phải xuống xe, dùng chính đôi chân của mình đưa từng chuyến hàng tiến về phía trước.

Tôi nghĩ điều đáng nhớ nhất không phải là chiếc xe có thể chở được bao nhiêu, mà là người đứng phía sau chiếc xe ấy đã phải bỏ ra bao nhiêu sức lực. Đằng sau mỗi chiếc xe là một con người. Có thể là một người nông dân vừa rời ruộng đồng. Có thể là một thanh niên. Có thể là một phụ nữ. Họ không nhất thiết là những người được nhắc tên trong các bản tin chiến thắng, nhưng công việc của họ góp phần bảo đảm cho những người ở phía trước có lương thực, có đạn dược và có điều kiện tiếp tục chiến đấu.

Bởi vậy, khi nói về Chiến thắng Điện Biên Phủ, nếu chỉ nhìn vào chiến hào thì chúng ta mới nhìn thấy một phần của câu chuyện. Phía sau những trận đánh là cả một hệ thống hậu cần được tạo nên bởi sức người. Chính Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng nhấn mạnh rằng sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc là một yếu tố quan trọng làm nên chiến thắng, trong đó có sự đóng góp của những lực lượng dân công và hậu cần phục vụ chiến dịch.

Có một điều rất đẹp trong hình ảnh những chiếc xe đạp thồ: chúng không đi một mình. Hàng nối hàng, người nối người, từng chuyến hàng nối tiếp nhau hướng về mặt trận. Mỗi chuyến đi có thể không tạo ra một khoảnh khắc vang dội, nhưng hàng nghìn, hàng vạn chuyến đi cộng lại đã tạo thành một sức mạnh hậu cần lớn lao.

Ngày nay, chiếc xe đạp thồ đã trở thành một hiện vật lịch sử. Tại các bảo tàng, người trẻ có thể nhìn thấy nó được trưng bày và nghe kể về những chuyến hàng năm xưa. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia thậm chí đã đưa chiếc xe đạp thồ vào các chương trình giáo dục trải nghiệm về Điện Biên Phủ, để học sinh có thể hiểu lịch sử không chỉ qua sách vở mà còn qua những hiện vật cụ thể.

Nhìn một chiếc xe đạp thồ hôm nay, có thể chúng ta sẽ thấy nó cũ kỹ, thô sơ và chẳng có gì đặc biệt. Nhưng nếu đặt nó vào con đường Tây Bắc của hơn bảy mươi năm trước, hình ảnh ấy lại hoàn toàn khác. Một chiếc xe nhỏ bé. Một người đẩy xe. Một con đường núi dài phía trước. Và ở cuối con đường là những người lính đang chờ từng chuyến hàng.

Có lẽ lịch sử đôi khi không nằm ở những thứ lớn lao. Nó nằm trong đôi chân của người dân, trong chiếc xe đạp cũ và trong những chuyến hàng âm thầm đi về phía trận địa. Những “con ngựa sắt” ấy không biết chiến đấu, nhưng đã cùng con người đi qua núi rừng, góp phần nối hậu phương với tiền tuyến và trở thành một hình ảnh không thể thiếu khi nhắc về Điện Biên Phủ.

Chiến thắng ngày 7/5/1954 đã khép lại 56 ngày đêm của Chiến dịch Điện Biên Phủ và trở thành một dấu mốc đặc biệt trong lịch sử dân tộc. Nhưng để có được ngày 7/5 ấy, đã có biết bao con người đi trên những con đường mà hôm nay chúng ta khó có thể hình dung.

Và trong ký ức ấy, tôi nghĩ chiếc xe đạp thồ xứng đáng có một câu chuyện riêng.

Bởi nó nhắc chúng ta rằng: trong một cuộc chiến tranh, không phải ai góp phần làm nên chiến thắng cũng đứng ở chiến hào. Có những người chỉ lặng lẽ đẩy một chiếc xe qua núi. Nhưng chính những bước chân âm thầm ấy đã góp phần đưa lịch sử tiến về phía trước.