Chiến dịch giải phóng Quảng Trị 1972 – Lá cờ đỏ tung bay trên Thành cổ sau bao năm chia cắt

Năm 1972, trong bối cảnh cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước bước vào giai đoạn quyết liệt, Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương quyết định mở Chiến dịch Xuân - Hè – một cuộc tổng tiến công chiến lược lớn trên toàn miền Nam, nhằm đánh bại chiến lược "Việt Nam hóa chiến tranh" của Mỹ, tạo lợi thế trên bàn đàm phán Paris. Hướng Trị - Thiên (Quảng Trị - Thừa Thiên) được xác định là hướng tiến công chủ yếu, nơi quân và dân ta sẽ chọc thủng tuyến phòng thủ kiên cố nhất của địch, giải phóng một tỉnh lỵ miền Nam – điều chưa từng có kể từ năm 1954.

Chiến dịch Trị - Thiên bắt đầu từ ngày 30/3/1972, với lực lượng chủ lực là các sư đoàn 304, 308, 320, 325 cùng Tỉnh đội Quảng Trị, thanh niên xung phong và dân quân địa phương. Quân ta mở các đợt tiến công mạnh mẽ, hiệp đồng binh chủng: bộ binh, xe tăng, pháo binh, cao xạ, đặc công. Đợt 1 (30/3 - 9/4) phá vỡ tuyến phòng thủ đường 9, giải phóng Gio Linh và Cam Lộ. Đợt 2 đẩy mạnh tiến công, đánh chiếm Đông Hà (28/4), uy hiếp thị xã Quảng Trị. Quân đội Sài Gòn hoang mang, Quốc lộ 1 bị cắt, các cứ điểm bị cô lập.

Đến ngày 1/5/1972, sau hơn một tháng chiến đấu quyết liệt, quân giải phóng đã làm chủ hoàn toàn tình hình. Quân ngụy rút chạy tán loạn khỏi thị xã Quảng Trị từ chiều 1/5, để lại đống đổ nát và vũ khí. Rạng sáng ngày 2/5/1972 (thường được ghi nhận chung là ngày 1-2/5), chiến sĩ Trung đoàn 9 (Sư đoàn 304) – do Thiếu tá Nguyễn Đức Huy chỉ huy – nhanh chóng tiến vào thị xã. Trong ánh bình minh đầu hè, lá cờ đỏ sao vàng trong tay chiến sĩ Đào Châu Vũ được cắm lên nóc Dinh Tỉnh trưởng Quảng Trị. Chỉ vài giờ sau, cờ giải phóng tung bay trên cổng Thành cổ – biểu tượng thiêng liêng của tỉnh lỵ, nơi từng là dấu ấn chia cắt Bắc - Nam suốt 18 năm.

Khoảnh khắc ấy thật thiêng liêng và xúc động. Sau bao năm đất nước bị chia cắt, sau những ngày tháng bom đạn, chia ly, lá cờ Tổ quốc lần đầu tiên tung bay tự do trên Thành cổ Quảng Trị – mảnh đất "tọa độ lửa" giáp vĩ tuyến 17. Quân và dân ta reo hò, ôm nhau mừng chiến thắng. Toàn tỉnh Quảng Trị được giải phóng hoàn toàn – lần đầu tiên một tỉnh ở miền Nam rơi vào tay Quân Giải phóng. Thắng lợi này cổ vũ mạnh mẽ tinh thần toàn quân, toàn dân, khẳng định sức mạnh của đường lối chiến tranh nhân dân, đồng thời gây chấn động lớn cho Mỹ và chính quyền Sài Gòn, làm lung lay kế hoạch "Việt Nam hóa".

Tuy nhiên, kẻ thù không cam lòng. Từ ngày 28/6/1972, chúng mở Chiến dịch Lam Sơn 72 với lực lượng lớn (Sư đoàn Dù, Thủy quân Lục chiến, hỗ trợ không quân Mỹ), nhằm tái chiếm Quảng Trị, đặc biệt Thành cổ. Quân ta chuyển sang bảo vệ, giữ vững thị xã và Thành cổ suốt 81 ngày đêm khốc liệt (28/6 - 16/9/1972), dưới mưa bom 328.000 tấn – tương đương 7 quả bom nguyên tử. Dù sau đó chủ động rút lui để giữ lực lượng, thắng lợi giải phóng Quảng Trị tháng 5/1972 đã góp phần quyết định buộc Mỹ phải ký Hiệp định Paris ngày 27/1/1973, rút quân khỏi miền Nam, mở đường cho đại thắng mùa Xuân 1975.

Ngày nay, Thành cổ Quảng Trị xanh cỏ, có đài tưởng niệm cao 8,1 mét tượng trưng cho 81 ngày đêm oanh liệt. Mỗi khi gió thổi qua sông Thạch Hãn, dường như vẫn vang vọng tiếng reo hò năm xưa: lá cờ đỏ tung bay trên Thành cổ – biểu tượng của khát vọng thống nhất, độc lập tự do. Chiến dịch giải phóng Quảng Trị 1972 nhắc nhở thế hệ trẻ: hòa bình hôm nay được đánh đổi bằng máu xương anh hùng, bằng ý chí quật cường của quân và dân Quảng Trị – mảnh đất bất khuất.