CHIẾN DỊCH MỞ ĐƯỜNG BẮC CHỢ RÃ NĂM 1978

10/ 8/ 1969: Chợ Pác Nặm, xế trưa ngựa phi qua trước cửa rầm rập, các cô dân tộc Sán Chỉ, khăn trắng, áo chàm nẹp đỏ, vui vẻ ra chợ. Hàng hoá ở chợ chả có gì phong phú, mấy gánh lê 2 hào một quả, vài gùi xôi, mấy cuộn vải ta, vài hàng bán bông cán. người tụm năm tụm ba xem tướng ngựa để mua bán đổi chác… chợ là nơi không phải chỉ để trao đổi hàng hoá mà còn là nơi trai gái đến tìm gặp người yêu và hẹn hò nhau. Một số khác đến chợ chỉ để nhìn ngắm người đi chợ, những chú ngựa khi không mua một hào quà nào cả”.Chợ Pác Nặm, xế trưa ngựa phi qua trước cửa rầm rập, các cô dân tộc Sán Chỉ, khăn trắng, áo chàm nẹp đỏ, vui vẻ ra chợ. Hàng hoá ở chợ chả có gì phong phú, mấy gánh lê 2 hào một quả, vài gùi xôi, mấy cuộn vải ta, vài hàng bán bông cán. người tụm năm tụm ba xem tướng ngựa để mua bán đổi chác… chợ là nơi không phải chỉ để trao đổi hàng hoá mà còn là nơi trai gái đến tìm gặp người yêu và hẹn hò nhau. Một số khác đến chợ chỉ để nhìn ngắm người đi chợ, những chú ngựa khi không mua một hào quà nào cả”.Đó là bức tranh về con đường và chợ phiên Pác Nặm năm 1969 tả lại trong cuốn nhật ký của cụ Ô Phúc Bình, nguyên Trưởng phòng Lương thực huyện Chợ Rã. Tính từ tết Mậu Ngọ 1978 trở về trước, khi chưa có con đường, đồng bào các dân tộc ít người sống trong các bản Khuổi Tuốn, Thôm Mèo, Coọn Luông... hoặc trong các xã Nghiên Loan, Xuân La, Bộc Bố, Nhạn Môn.. muốn ra chợ, về huyện, đến tỉnh đều phải men theo những con đường mòn dốc, hẹp, qua nhiều sông suối...ròng rã cả ngày mới xuống được tới huyện lỵ Chợ Rã. Hàng hóa giao lưu từ nơi này sang nơi khác chủ yếu do người địu và ngựa thồ. Lương thực, thực phẩm, thuốc chữa bệnh, phân bón, hàng tiêu dùng, giấy vở học sinh.. Nhà nước phân phối cho dân phải hằng tháng mới về tới bản. Hàng hóa sản xuất, khai thác đọng trong các gia đình...Chỉ có mở đường mới phát triển được kinh tế và cải thiện đời sống đồng bào các dân tộc vùng cao. Không thể để vùng đất ấy mãi biệt lập, tháng 4-1977, Tiểu đoàn 76 thuộc Bộ CHQS tỉnh gồm hơn 500 cán bộ, chiến sĩ là con em các dân tộc Bắc Thái cùng một bộ phận Trung đoàn 677 đã mở tuyến đường từ thị trấn Chợ Rã – xã Bộc Bố với sự giúp đỡ của đội ngũ cán bộ kỹ thuật Ty GTVT. Hết năm 1977, 14km đường từ thị trấn Chợ Rã đến đèo Kéo Điếp, xã Nghiên Loan đã cơ bản thông xe ô tô.Theo tài liệu của Sở GTVT, tiếp đó, ngày 7-3-1978, “Chiến dịch làm đường Chợ Rã” được phát động với mục tiêu trước mắt mở thông tuyến đường từ huyện lỵ lên xã Bộc Bố trong 3 tháng (từ tháng 3 đến tháng 5-1978) và thành lập Ban Chỉ huy công trường 78, do ông Nông Văn Sảo, Trưởng Ty GTVT làm Trưởng ban. Lực lượng tham gia gồm có: 600 cán bộ, chiến sĩ trung đoàn 677, lực lượng giao thông nhân dân mà nòng cốt là các cán bộ, chiến sĩ dân quân tự vệ của 13 huyện, thành phố trong tỉnh. Tổng quân số có trên 7.000 người, Ty GTVT đã cử hơn 30 cán bộ, công nhân kỹ thuật phụ trách, hướng dẫn kỹ thuật cho các đơn vị.Bài “Đường mới vùng cao” trên báo Nhân Dân, số 9008, ngày 6/2/1979 ghi lại: Sáng mùng ba Tết Mậu Ngọ, kỹ sư Vũ Tiến dẫn một đoàn 28 cán bộ kỹ thuật, mang đủ các loại máy, thiết bị đo đạc... lên đây khảo sát địa hình. Cả tuyến đường dài gần 60 km, qua bao nhiêu núi cao, rừng rậm, nhiều nơi chưa có dấu chân người…Thời tiết những ngày cuối đông đầu xuân thật khắc nghiệt, mưa dầm dề ngày này qua ngày nọ.Vắt, muỗi bám vào người, giá rét như cắt da, đêm ngủ giữa rừng lạnh thấu xương. Cả đoàn tập trung sức tìm phương án thiết kế, cùng một lúc đạt ba yêu cầu: tuyến đường ngắn, khối lượng đất đá đào đắp ít, dễ thi công mà không đi qua nhà ở, nương ruộng của dân, không chặt những rừng gỗ quý.…Trong quá trình lao động, với khẩu hiệu: "Chắc tay búa, vững tay choòng, quyết tâm phá đá, mở đường xe qua". Đây là con đường qua nhiều địa hình phức tạp, vượt núi cao, khe sâu, đường đi quanh co với nhiều cống ngầm, phương tiện thi công chủ yếu bằng sức người với các dụng cụ cầm tay như choòng, cuốc, xẻng là chủ yếu nên gặp không ít khó khăn.Theo lời những người từng tham gia trên công trường năm xưa kể, núi Kéo Điếp cao hơn mặt nước biển bảy trăm mét, từ chân núi phía nam muốn đi sang chân núi phía bắc phải theo một đường vòng xoắn ốc dài hơn 5 km. Sáu đơn vị thuộc các huyện Phổ Yên, Đồng Hỷ, Định Hóa, Đại Từ, Phú Bình, TP Thái Nguyên...phát cây, bạt núi, mở đường đèo vòng qua Kéo Điếp. Gần năm trăm thanh niên huyện Phú Bình chọc hai trăm mét đường cắt đỉnh đèo. Để tạo được mặt đường có bề rộng ít nhất sáu mét, bảo đảm độ dốc lớn nhất 11%, dân công phải đào một đường hào hình thang chạy dọc tuyến đỉnh đèo có đáy rộng hơn 42 mét, sâu 16 mét. Địa chất ở đây 70% là đá vôi, đá xanh, nhiều chỗ toàn là vách đá dựng cao hàng chục mét. Không thể thi công theo biện pháp thông thường, chỉ có cách dùng choòng đục lỗ, nổ mìn, phá đá, và chỉ dùng sức người vận chuyển hàng chục nghìn mét khối đất, đá trên băng chuyền để vận chuyển đổ xa chỗ đào hàng trăm mét. Và sau 45 ngày, đỉnh đèo Kéo Điếp được chọc thủng.Đèo Kéo Pjảo tuy thấp hơn nhưng từ chân phía nam sang phía bắc dài hơn đèo Kéo Điếp 2km. Bảy đơn vị thuộc các huyện Ngân Sơn, Chợ Rã, Chợ Đồn, Bạch Thông, Na Rì, Phú Lương,Võ Nhai.. trong cùng một ngày tập trung lên đây hơn ba nghìn người, dựng lán, mở công trường phát cây, phá đá, đào hào xuyên Kéo Pjảo. Bốn trăm dân quân BạchThông lên cắt ngang đỉnh núi, ăn uống kham khổ nhưng vẫn kiên trì đào đắp xong 28 nghìn m3 đất đá, nắn đúng độ cong đường hào vòng móng ngựa đỉnh đèo, tạo độ đốc mái núi hai bên, độ đốc nền mặt đường theo đúng yêu cầu thiết kế kỹ thuật trước thời hạn 25 ngày.Để đảm bảo đời sống dân công, Phòng Lương thực phải mở một cửa hàng dã chiến tại xã Nghiên Loan, nhật ký cụ Phúc Bình ghi: “Ngày 11/ 3/ 1978: Tình hình xay xát, bốc vác thiếu nhân công phục vụ bởi vì một số anh chị em phải đi dân công. Chiều ở nhà giải quyết việc cho anh Toan đi phụ trách cửa hàng Nghiên Loan phục vụ công trường. Ngày 12/ 3: Có xe đem ngô xay, mì sợi đến, hôm nay cũng bắt đầu đưa gạo, ngô lên làm cửa hàng phụ ở Nghiên Loan”.Đến ngày 30-4-1978, 28km đường và một đường ngầm qua sông Năng bằng rọ thép sắt dài gần 100m đã hoàn thành, mặt đường rộng từ 5-6m; mục tiêu thông xe ô tô đến xã Bộc Bố đã hoàn thành trước một tháng. Tính chung toàn chiến dịch đã huy động gần 300.000 công lao động, đào đắp 400.000 m3đất đá. Tại buổi lễ tổng kết “Chiến dịch làm đường Bắc Chợ Rã” tổ chức ở xã Xuân La vào ngày 1/5/1978 với sự có mặt của Thứ trưởng Bộ GTVT; lãnh đạo Tỉnh uỷ, UBND tỉnh; huyện Chợ Rã và đông đảo nhân dân tham dự. Lãnh đạo Bộ đã tuyên dương, khen thưởng thành tích các đơn vị, trong đó Chợ Rã đứng hàng thứ nhất về số lượng nhân công (có lúc lên tới 2.060 người), về khối lượng đào, đắp đồng thời hoàn thành trước thời hạn.Bài “Đường mới vùng cao” viết tiếp: Khác với những tết trước, tết năm nay (1979) đồng bào các dân tộc ít người không chỉ có hàng miền núi mà còn nhiều thứ hàng từ miền biển, đồng bằng, từ Thủ đô Hà Nội đưa tới. Măng, nấm, chè và các loại nông sản, lâm sản của mình được thương nghiệp Nhà nước thu mua đưa lên xe chở về miền xuôi. Con em các bản làng vùng cao nô nức rủ nhau đi xe khách về huyện, về tỉnh…Bốn mươi hai năm sau, đường tỉnh 258B lại được khoác lên tấm áo mới, rộng đẹp hơn, hiện đại hơn như dải lụa sáng vắt qua những triền núi xanh. Ngắm con đường mới đang hoàn thiện trên nền cũ của những người phá núi mở đường ngày đó, khó ai có thể tin rằng chỉ với những dụng cụ thô sơ mà lớp lớp dân công, thanh niên xung phong năm xưa có thể làm nên một con đường huyền thoại.

Thiếu nữ dân tộc Dao tại lễ khánh thành đường bắc Chợ Rã tổ chức tại xã Xuân La (1/5/1978)
P/s: trước đây đã đăng ảnh đen trắng, giờ là phiên bản màu.