Chiến dịch phòng không cuối tháng 12 năm 1972
Cuối tháng 12/1972, Hà Nội, Hải Phòng và một số địa phương miền Bắc bước vào những ngày chiến tranh đặc biệt khốc liệt. Từ đêm 18/12 đến ngày 29/12/1972, Không quân Mỹ tiến hành chiến dịch ném bom quy mô lớn mang tên Linebacker II, sử dụng máy bay ném bom chiến lược B-52 cùng nhiều loại máy bay chiến thuật để đánh phá các mục tiêu quân sự, giao thông và hậu cần. Quân đội Nhân dân Việt Nam tổ chức lực lượng phòng không nhiều tầng, phối hợp tên lửa, pháo cao xạ, không quân và lực lượng phòng không tại chỗ để đối phó. Cuộc chiến đấu kéo dài 12 ngày đêm gây thiệt hại nặng nề về người và cơ sở hạ tầng, đặc biệt tại các khu dân cư ở Hà Nội. Sự kiện kết thúc bằng việc Mỹ chấm dứt chiến dịch ném bom miền Bắc và nối lại đàm phán Paris vào đầu tháng 1/1973.
Trong bối cảnh năm 1972, cuộc đàm phán chấm dứt chiến tranh Việt Nam tại Paris gặp nhiều bất đồng. Sau khi các cuộc thương lượng rơi vào bế tắc vào tháng 12, chính quyền Tổng thống Richard Nixon quyết định mở chiến dịch không kích quy mô lớn nhằm vào miền Bắc Việt Nam. Từ góc nhìn của phía Mỹ, chiến dịch được tiến hành để gây sức ép quân sự và ngoại giao; phía Việt Nam xem đây là cuộc tập kích đường không chiến lược cần phải đánh trả để bảo vệ miền Bắc. Việc trình bày sự kiện trong bối cảnh này giúp phân biệt mục tiêu được các bên tuyên bố với những hậu quả thực tế mà người dân và các lực lượng chiến đấu phải gánh chịu.
Đêm 18/12/1972, đợt tập kích đầu tiên bắt đầu. Máy bay B-52 xuất phát từ các căn cứ ở khu vực Thái Bình Dương và Đông Nam Á, tiến vào miền Bắc theo những đường bay được tổ chức chặt chẽ, có máy bay chiến thuật hỗ trợ. Hà Nội và Hải Phòng trở thành những mục tiêu trọng điểm. Còi báo động vang lên, người dân xuống hầm trú ẩn, trong khi các đơn vị radar, tên lửa, pháo phòng không và không quân chuyển sang trạng thái chiến đấu. Những đêm tiếp theo, các đợt ném bom tiếp diễn, khiến nhiều khu vực dân cư, nhà máy, ga đường sắt và công trình giao thông chịu tổn thất.
Trước một đối thủ có ưu thế lớn về phương tiện và khả năng gây nhiễu điện tử, lực lượng phòng không Việt Nam phải dựa vào tổ chức hiệp đồng, kinh nghiệm chiến đấu và sự điều chỉnh chiến thuật. Các đơn vị tên lửa phòng không nghiên cứu quy luật hoạt động của B-52, vận dụng thông tin radar và lựa chọn thời cơ phóng đạn. Pháo cao xạ bảo vệ những khu vực và mục tiêu được giao; lực lượng không quân tìm cách đánh chặn; mạng lưới quan sát, báo động và phòng không nhân dân hỗ trợ phát hiện, sơ tán và cứu hộ. Những thành phần ấy hoạt động trong điều kiện nguy hiểm, khi trận địa có thể bị đánh phá ngay sau khi khai hỏa và việc tiếp tế, sửa chữa trang bị gặp nhiều khó khăn.
Một trong những địa điểm gắn với ký ức đau thương nhất của chiến dịch là phố Khâm Thiên ở Hà Nội. Đêm 26/12/1972, khu vực này bị bom đánh trúng, nhiều nhà cửa bị phá hủy và dân thường thiệt mạng. Các khu dân cư khác ở Hà Nội cũng chịu thiệt hại nặng nề. Những hình ảnh nhà đổ, hố bom và các gia đình tìm kiếm người thân trở thành chứng tích về cái giá mà người dân phải trả trong chiến tranh. Bởi vậy, khi nhắc đến cuộc chiến đấu phòng không, ký ức về những người trực tiếp chiến đấu cần được đặt song song với câu chuyện của thường dân, những người phải sống dưới hầm trú ẩn, sơ tán khỏi thành phố hoặc mất nhà cửa, người thân sau các đợt không kích.
Trong suốt chiến dịch, số lượng máy bay bị bắn rơi và thiệt hại của hai bên được thống kê khác nhau tùy nguồn, phương pháp tính và phạm vi chiến dịch. Các nguồn chính thức của Việt Nam thường công bố số máy bay Mỹ bị bắn rơi trong 12 ngày đêm, trong đó có nhiều chiếc B-52; các tài liệu Mỹ cũng ghi nhận tổn thất máy bay nhưng có khác biệt về cách phân loại, nguyên nhân và thời điểm mất máy bay. Vì vậy, khi sử dụng con số cụ thể trong bài viết lịch sử, cần nêu rõ nguồn và phạm vi thống kê thay vì gộp các số liệu khác nhau thành một con số duy nhất. Điều chắc chắn là chiến dịch đã gây tổn thất đáng kể cho lực lượng không quân Mỹ, đồng thời để lại hậu quả nặng nề đối với dân thường và cơ sở hạ tầng miền Bắc.
Đêm 29/12/1972, chiến dịch Linebacker II kết thúc. Ngày 30/12, Tổng thống Nixon tuyên bố ngừng ném bom miền Bắc từ vĩ tuyến 20 trở ra, có hiệu lực từ cuối ngày hôm đó; các cuộc đàm phán tại Paris được nối lại trong tháng 1/1973. Ngày 27/1/1973, Hiệp định Paris về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam được ký kết. Không nên xem chiến dịch không kích cuối tháng 12 là sự kiện duy nhất dẫn đến hiệp định, bởi tiến trình đàm phán còn chịu tác động của nhiều yếu tố quân sự, chính trị và ngoại giao trước đó. Tuy vậy, cuộc tập kích và cuộc chiến đấu phòng không đã trở thành một dấu mốc lớn trong diễn biến cuối cùng của đàm phán Paris.
Ngày nay, ký ức về 12 ngày đêm tháng 12/1972 được lưu giữ tại các bảo tàng, di tích và địa điểm tưởng niệm ở Hà Nội, Hải Phòng cùng nhiều nơi khác. Xác máy bay B-52 tại hồ Hữu Tiệp, di tích Khâm Thiên và những tư liệu về trận địa phòng không giúp người xem tiếp cận sự kiện qua những dấu tích cụ thể. Những nơi ấy không chỉ ghi lại cuộc chiến đấu của lực lượng phòng không mà còn nhắc đến cuộc sống của người dân trong những ngày thành phố bị ném bom. Việc bảo tồn di tích, sưu tầm lời kể nhân chứng và đối chiếu tư liệu từ nhiều phía có ý nghĩa quan trọng để lịch sử được truyền lại với sự chính xác và chiều sâu nhân văn.
Chiến dịch phòng không cuối tháng 12/1972 là một bước ngoặt trong lịch sử chiến tranh Việt Nam, đồng thời là ký ức về những tổn thất lớn mà chiến tranh gây ra cho con người và đô thị. Khi nhắc đến “12 ngày đêm”, cần ghi nhớ cả những người lính làm nhiệm vụ trong các trận địa, những lực lượng cứu hộ và nhân dân đã kiên cường vượt qua bom đạn, cũng như những thường dân đã thiệt mạng. Lịch sử không chỉ là câu chuyện về kết quả quân sự hay ngoại giao; đó còn là những cuộc đời bị đổi thay bởi chiến tranh và trách nhiệm của các thế hệ sau trong việc gìn giữ hòa bình.
