Chiến khu anh hùng vươn mình trong kỷ nguyên mới
Nằm ở phía Tây của tỉnh Quảng Ninh, Đông Triều không chỉ được biết đến là vùng đất có bề dày văn hóa, nơi phát tích của nhà Trần, mà còn là vùng đất giàu truyền thống cách mạng, nơi thành lập chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên ở khu mỏ Quảng Ninh và nơi ra đời của Đệ tứ chiến khu (hay còn gọi là Chiến khu Trần Hưng Đạo - Chiến khu Đông Triều). 80 năm trôi qua, chiến khu xưa nay đã đổi thay diện mạo, trở thành vùng động lực phát triển của tỉnh nhưng vẫn còn đó những dấu ấn lịch sử thiêng liêng.
Đệ tứ chiến khu xưa
Tháng 4/1945, khi phát xít Đức và Nhật bước vào thời khắc sụp đổ, cục diện Chiến tranh thế giới thứ hai chuyển sang giai đoạn kết thúc. Nắm bắt thời cơ, Đảng ta phát động cao trào kháng Nhật cứu nước mạnh mẽ, dấy lên phong trào cách mạng sôi nổi khắp cả nước. Tại vùng Đông Bắc Duyên hải, nơi địa đầu Tổ quốc, phong trào đấu tranh của quần chúng phát triển mạnh mẽ, đặc biệt ở khu vực Đông Triều, Chí Linh. Tại đây, tổ chức Việt Minh, các đoàn thể cứu quốc và đội tự vệ vũ trang liên tiếp được thành lập, lan rộng sang Hải Phòng, Kiến An, Uông Bí, Cửa Ông… góp phần làm tan rã từng mảng chính quyền tay sai, tạo khí thế cách mạng dâng cao.
Tháng 4/1945, Hội nghị Quân sự cách mạng Bắc Kỳ do Trung ương triệu tập tại Hiệp Hòa (Bắc Giang) quyết định thành lập 7 chiến khu trong cả nước. Chùa Bắc Mã là cứ điểm nơi các đồng chí Trần Cung, Hải Thanh và Nguyễn Bình họp bàn kế hoạch thành lập Đệ Tứ Chiến khu; đồng thời chỉ đạo xây dựng lực lượng, chuẩn bị các điều kiện để tiến hành khởi nghĩa. Quyết định thành lập Chiến khu vào thời điểm này được coi là một bước đi vô cùng sáng suốt và kịp thời.
Ông Nguyễn Quang Nhạ - Nguyên Bí thư Huyện ủy Đông Triều (nay là TP Đông Triều) chia sẻ: Khi đó, nhân dân Đông Triều bị ép trồng đay, nộp thóc, lại gặp mất mùa, thổ phỉ hoành hành. Đói khát lan rộng, người chết đói la liệt tại nhiều xã, lòng dân oán hận sục sôi. Nhưng khi nghe tin có tổ chức cách mạng, có Việt Minh lãnh đạo, bà con tin tưởng tuyệt đối, sẵn sàng tham gia, góp gạo nuôi quân. Cán bộ cách mạng chỉ cần hiệu triệu là người dân đều đòng lòng đứng lên kháng chiến. Sức mạnh ấy đến từ lòng căm thù giặc, từ khát vọng sống và niềm tin vào độc lập tự do. Thời điểm vùng lên khởi nghĩa không chỉ đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong phong trào cách mạng Đông Triều, mà còn thể hiện rõ ý chí quật cường và khát vọng độc lập cháy bỏng của nhân dân vùng mỏ anh hùng.
Đêm ngày 6/6/1945, Ban lãnh đạo khởi nghĩa họp bàn và đi đến quyết định lịch sử: “Điều kiện chủ quan và khách quan đã hội tụ đầy đủ, thời cơ cách mạng đã chín muồi, cần phát động tổng khởi nghĩa”. Chỉ hai ngày sau, ngày 8/6/1945, dưới sự lãnh đạo của Chiến khu Trần Hưng Đạo, lực lượng vũ trang phối hợp với quần chúng nhân dân đồng loạt tấn công vào các đồn địch tại Đông Triều, Mạo Khê, Tràng Bạch và Chí Linh, làm tan rã bộ máy cai trị tay sai, giành chính quyền về tay nhân dân. Chiều ngày 8/6/1945, toàn bộ vùng Đông Triều được giải phóng, trở thành huyện đầu tiên ở vùng Đông Bắc giành được chính quyền về tay nhân dân.
Ông Phạm Văn Chỉ, xã Bình Khê, TP Đông Triều, một trong những người lính trực tiếp tham gia khởi nghĩa khi xưa, hồi tưởng: Tôi năm nay đã 100 tuổi, nhưng ký ức về ngày 8/6 vẫn vẹn nguyên trong tâm trí và sẽ là kỷ niệm không bao giờ quên trong tôi. Lúc ấy, khi nhận được lệnh khởi nghĩa, chúng tôi lập tức tập hợp lực lượng, gấp rút chuẩn bị vũ khí, phần lớn là súng kíp, dao găm, giáo mác. Khi đó, khí thế căm thù giặc sục sôi lắm; khi có hiệu lệnh, chúng tôi cùng nhân dân kéo lên bao vây đồn đánh chiếm đồn trong tiếng hô hào vang trời. Ai cũng xác định “dù phải ngã xuống, cũng quyết giành lại tự do cho dân mình”.
Đệ tứ chiến khu mãi là mốc son chói lọi trong lịch sử dựng nước và giữ nước. Những kinh nghiệm, bài học từ đây tiếp tục soi sáng con đường xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hôm nay. Đó là thắng lợi của bản lĩnh, trí tuệ, văn hóa Việt Nam thời đại Hồ Chí Minh, nơi sức mạnh nhân dân là nền tảng, ý chí độc lập gắn liền với khát vọng phát triển đất nước bền vững và trường tồn. Từ khi giải phóng, trên quê hương Đệ tứ Chiến khu, lớp lớp người dân luôn khắc ghi và phát huy truyền thống cách mạng hào hùng của thế hệ trước.
Ông Trần Quang Phán, thôn Hổ Lao, xã Việt Dân, TP Đông Triều cho biết: Là một người con của Đông Triều, tôi luôn tự hào về cái nôi Đệ tứ chiến khu, được kế tục từ đời ông tôi, cha tôi, cho đến đời chúng tôi. Ông nội tôi là người may cờ cho đệ tứ chiến khu, bố tôi tham gia đội du kích, chú tôi là liệt sỹ, anh trai tôi cũng đi bộ đội, kháng chiến chống Mỹ, hy sinh trong miền Nam. Những ký ức ấy không chỉ là niềm tự hào mà còn là động lực để thế hệ chúng tôi, cũng như con cháu sau này tiếp tục vun đắp và bảo vệ truyền thống cách mạng, chung sức xây dựng quê hương ngày càng phát triển, giàu đẹp và văn minh.
