Chiến khu Vần - Hiền Lương- Phú Thọ
Chiến khu Vần - Hiền Lương- Phú Thọ
Tháng 8/1940, đồng chí Trần Thị Minh Châu (tức Thục Chinh) và đồng chí Nguyễn Văn Trạch từ cơ sở Đảng ở làng Thạch Đê, xã Cát Trù (Cẩm Khê) lên xã Hiền Lương (Hạ Hòa) hoạt động tuyên truyền vận động, giác ngộ thanh niên và thành lập tổ chức Thanh niên phản đế (khi mới thành lập có 13 đồng chí). Tháng 12/1941, địch tăng cường đàn áp khủng bố, nhiều cơ sở cách mạng bị vỡ, nhiều quần chúng cách mạng bị địch bắt, tổ chức Thanh niên phản đế tạm thời ngừng hoạt động. Tháng 2/1943, Ban Thường vụ Trung ương họp quyết định chủ trương đẩy mạnh xây dựng căn cứ địa ở nông thôn và miền núi. Tháng 10/1043, đồng chí Bình Phương (tức Nguyễn Đức Vũ) và đồng chí Hà (tức Nguyễn Văn Tạo) được phái về bắt liên lạc với đồng chí Dĩ (tức Trần Quang Bình) người quê Thái Bình lên lập nghiệp ở Hiền Lương (mới mãn hạn tù ở Hòa Bình về) xây dựng một số cơ sở để đón tù chính trị vượt ngục từ nhà tù Sơn La ra. Tháng 11/1943, đồng chí Hoàng Quốc Việt (bí danh là Tư) được Thường vụ Trung ương Đảng cử lên kiểm tra và tổ chức thành lập cơ sở đón các đồng chí vượt ngục từ Sơn La về. Cơ sở này do các đồng chí Lê Thanh Nghị, Trần Quốc Hoàn phụ trách. Từ tháng 11/1944 đến tháng 2/1945 đã có 2 đợt đón các đồng chí vượt ngục, với tổng số 65 người.
Sau ngày Nhật đảo chính Pháp (9/3/1945), Trung ương Đảng ra chỉ thị "Nhật Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta" và đề ra chủ trương xây dựng các chiến khu cách mạng để chuẩn bị lực lượng tiến tới Tổng khởi nghĩa giành chính quyền khi thời cơ đến. Tháng 4/1945, đồng chi Ngô Minh Loan là Xứ ủy viên được cử về Hiền Lương để xây dựng cơ sở chuẩn bị thành lập chiến khu. Sau một thời gian hoạt động tích cực xây dựng cơ sở cách mạng, các chi bộ Đảng; các đoàn thể quần chúng cứu quốc; các đội du kích có vũ trang được thành lập đã tập hợp đông đảo các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là tầng lớp thanh niên tham gia các đội du kích, sẵn sàng đấu tranh vũ trang giành chính quyền.
Tháng 5 năm 1945, chiến khu Vần - Hiền Lương (còn gọi là chiến khu Âu Cơ) ra đời, do Ban cán sự Đảng Phú - Yên (Phú Thọ - Yên Bái) lãnh đạo. Trực tiếp chỉ đạo các hoạt động của chiến khu là các đồng chí Trần Quang Bình, Bình Phương, Ngô Minh Loan, Nguyễn Phúc, Trần Đức Sắc (Giáo sư sử học Văn Tân). Ngay sau khi chiến khu được thành lập, Ban cán sự Đảng quyết định xây dựng đội du kích Âu Cơ. Trung tuần tháng 5/1945, lễ thành lập lực lượng vũ trang của chiến khu cách mạng Hiền Lương được tiến hành trang trọng tại khu vực chùa Hiền Lương. Ban đầu đội chỉ có 15 người, về sau phát triển tới hơn 100 người, được biên chế thành 4 trung đội. Lực lượng du kích được trang bị súng trường, mã tấu và cả súng máy cướp được của địch. Địa bàn hoạt động ban đầu của chiến khu ở các xã Nang Sa, Hiền Lương, Đồng Luận, Bình Trà thuộc huyện Hạ Hòa (tỉnh Phú Thọ); sau phát triển lên các xã thuộc huyện Trấn Yên (tỉnh Yên Bái). Như vậy, phạm vi hoạt động của chiến khu Vần - Hiền Lương khá rộng, ở 12 làng phía Bắc tỉnh Phú Thọ; 7 làng phía Nam tỉnh Yên Bái và các làng phía Đông Nam tỉnh Nghĩa Lộ. Đây là nơi tiếp giáp nhiều đầu mối giao thông với vùng Tây Bắc và có vùng đồng ruộng màu mỡ ven sông Hồng cung cấp lương thực, thực phẩm cho chiến khu. Do đó chiến khu Vần - Hiền Lương giữ một vị trí hết sức quan trọng cả về quân sự và kinh tế; là nơi đón nhận những cán bộ của Đảng bị địch bắt giam cầm, tù đày tại nhà tù Sơn La vượt ngục trở về với cách mạng.
Ngày 10/6/1945, lực lượng vũ trang chiến khu đã tổ chức đánh chiếm kho thóc Vân Hội và một số kho thóc khác ở Yên Bái đem về cho chiến khu và chia cho nhân dân. Sau đó về luyện tập ở căn cứ đồng Yếng lực lượng vũ trang tiến sâu vào đất Nghĩa Lộ, trên đường đi lực lượng đã phá kho thóc ở Mỵ, ở Thiết kịp thời cứu đói cho nhân dân địa phương. Ngày 16/6/1945 địch phát một tốp lính gồm 7 tên mang vũ khí về Hiền Lương (lúc này lực lượng du kích không đóng ở Hiền Lương) địch đã bắt đi một số người, sau đó một đơn vị du kích đã truy nã theo hai ngả đường, nhưng khi đến Hiền Lương thì địch đã về Yên Bái. Ngày 26/6/1945, một toán lính Nhật có 22 tên súng đạn đầy đủ từ huyện Văn Chấn hùng hổ kéo ra Mỵ, ra Hiền Lương bằng đường bộ và thủy (qua ngòi Vần) do ta phục kích ở Đèo Ngang. Chúng dùng thuyền của dân theo ngòi Vần ra Hiền Lương. Lực lượng du kích chiến khu lập tức thay đổi địa điểm về gò cây Vải đánh địch trên ngòi Vần. Trận đánh gò cây Vải đã tiêu diệt 4 tên địch và làm thất bại hoàn toàn cuộc tiến quân của địch. Ngày 2/8/1945, du kích chiến khu đánh huyện Hạ Hòa, tước vũ khí, tịch thu tài sản, buộc chi huyện xin hàng, nộp hồ sơ sổ sách. Ngày 17/8/1945, lực lượng chiến khu phối hợp với các lực lượng khác tấn công huyện Thanh Ba, Yên Lập, Cẩm Khê. Sau đó lực lượng vũ trang chiến khu đã góp sức quan trọng vào việc trực tiếp giành chính quyền tại các huyện Văn Bàn, Thanh Uyên và chính quyền tỉnh Yên Bái.
