Chiến sĩ cứu quốc quân tích cực tập luyện

Khi có quyết định về nước, Người chuyển dần địa bàn xuống phía Nam Trung Quốc, tiến dần tới sát biên giới Tổ quốc. Người gặp lực lượng cách mạng mà Phùng Chí Kiên, Vũ Anh, Hoàng Văn Hoan, Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp... chuẩn bị từ lâu. Phùng Chí Kiên đã cùng những cánh chim đầu đàn của cách mạng Việt Nam dưới sự dẫn dắt của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, chuẩn bị vượt biên giới về Pác Bó, Cao Bằng.

Ngày 28-1-1941, đồng chí Phùng Chí Kiên theo lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc về Pác Bó. Ở đây, đồng chí được sống và làm việc bên cạnh Người. Đồng chí đã tích cực tham gia vào việc tổ chức các lớp huấn luyện, đào tạo cán bộ Việt Minh cho các tỉnh Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn và các tỉnh miền xuôi, góp phần quan trọng vào việc xây dựng lực lượng bảo vệ khu căn cứ cách mạng. Tháng 5-1941, dưới sự chủ trì của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, Hội nghị Trung ương lần thứ 8 đã ra nghị quyết đánh dấu bước ngoặt lịch sử trong quá trình phát triển của cách mạng nước ta. Tại hội nghị này, đồng chí Phùng Chí Kiên tiếp tục được cử làm Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, phụ trách quân sự, trực tiếp chỉ đạo Khu căn cứ Bắc Sơn-Võ Nhai và Đội Cứu quốc quân 1.

Trong quá trình lãnh đạo, chỉ huy Đội Cứu quốc quân 1, đồng chí có nhiều đóng góp quan trọng trong xây dựng, củng cố tổ chức, đặc biệt là về giáo dục chính trị, tư tưởng, trình độ kỹ thuật, chiến thuật cho cán bộ, chiến sĩ. Với tư cách là Tổng chỉ huy Khu căn cứ Bắc Sơn-Võ Nhai, đồng chí đã trực tiếp truyền đạt những kiến thức cơ bản về quân sự, nhất là về chiến thuật du kích cho toàn thể cán bộ dự Hội nghị cán bộ phụ trách các khu vực và địa phương trong Khu căn cứ Bắc Sơn-Võ Nhai tổ chức tại Khuổi Cườm (Tân Lập, Bắc Sơn).

Phát hiện thấy phong trào cách mạng ở Bắc Sơn phát triển mạnh, trung tuần tháng 7-1941, Pháp tập trung quân, mở cuộc càn quét vào khu căn cứ nhằm tiêu diệt bằng được cơ quan đầu não kháng chiến, trấn áp phong trào ở Bắc Sơn. Đồng chí Phùng Chí Kiên đã chỉ huy Đội Cứu quốc quân đánh tan một số trận càn của địch, đưa các đồng chí Ủy viên Trung ương Đảng thoát khỏi vòng vây của địch an toàn. Song do lực lượng quá chênh lệch và sự ráo riết của kẻ thù, để bảo toàn lực lượng, Ban chỉ huy Cứu quốc quân quyết định chia lực lượng thành hai cánh, rút khỏi Bắc Sơn.

Cánh thứ nhất do đồng chí Hoàng Văn Thái và Đặng Văn Cáp chỉ huy, đến giữa tháng 8-1941 đã tới biên giới Việt-Trung an toàn. Cánh thứ hai do đồng chí Phùng Chí Kiên và đồng chí Lương Văn Tri chỉ huy bị địch phục kích ngày 21-8-1941 khi vừa đến làng Khau Pàn, xã Bằng Đức, châu Ngân Sơn (Bắc Kạn). Đồng chí Phùng Chí Kiên kiên quyết chiến đấu, dũng cảm mở đường máu tạo thuận lợi cho đồng đội rút khỏi Bắc Sơn để bảo toàn lực lượng và anh dũng hy sinh.

Để ghi nhớ công lao của đồng chí Phùng Chí Kiên, sau này, Đảng, Nhà nước đã truy phong quân hàm cấp tướng cho đồng chí. Nhiều địa phương trong cả nước đã lấy tên Phùng Chí Kiên đặt cho các ngôi trường, tuyến phố...