CHIẾN SĨ TRƯƠNG GIA MÔ: KHÍ TIẾT NGƯỜI TRÍ THỨC VÀ NGỌN LỬA YÊU NƯỚC BẤT DIỆT

Chiến sĩ Trương Gia Mô (tự Cúc Nông, hiệu Hoài Nam) sinh năm 1866 tại làng Tịnh Hà, huyện Kiến Hòa, tỉnh Định Tường (nay thuộc xã Tịnh Hà, huyện Chợ Gạo, tỉnh Tiền Giang). Ông sinh trưởng trong một gia đình khoa bảng danh giá; thân phụ là cụ Trương Gia Hội, từng giữ chức Tuần phủ Thuận Khánh dưới triều Nguyễn.

​Tuổi thơ của Trương Gia Mô được đắm mình trong cái nôi Nho học và truyền thống yêu nước của vùng đất Nam Bộ. Là người học rộng tài cao, ông sớm bộc lộ tư tưởng tiến bộ, không cam tâm nhìn cảnh đất nước rơi vào tay thực dân Pháp. Sự kết hợp giữa đạo đức nho phong và tinh thần canh tân đã hình thành nên một nhân cách lớn, quyết liệt với kẻ thù nhưng tận tụy với nhân dân.

​Năm 1891, Trương Gia Mô được triều đình bổ nhiệm giữ chức Thừa phái bộ Công tại Huế. Tuy nhiên, nhận thấy sự mục nát của triều đình phong kiến và nỗi khổ của người dân mất nước, ông đã từ bỏ chốn quan trường, từ quan về quê nhà để tìm con đường cứu nước theo cách riêng của mình.

​Suốt những năm đầu thế kỷ XX, Trương Gia Mô là linh hồn của các phong trào yêu nước tại Nam Kỳ. Ông tích cực hưởng ứng phong trào Duy Tân, cổ vũ tinh thần tự lực tự cường và mở mang dân trí. Đặc biệt, ông có mối quan hệ gắn bó mật thiết với các bậc tiền bối như Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng và là người có tầm ảnh hưởng lớn đến tư tưởng yêu nước của nhiều thế hệ thanh niên lúc bấy giờ.

​Một dấu ấn lịch sử sâu đậm là vào năm 1910, trên hành trình tìm đường cứu nước, người thanh niên Nguyễn Tất Thành đã dừng chân tại Bình Thuận. Chính Trương Gia Mô đã giới thiệu Người vào dạy học tại trường Dục Thanh (Phan Thiết), góp phần hỗ trợ chí hướng lớn lao của vị lãnh tụ tương lai trong những ngày đầu gian khó.

​Trong bối cảnh thực dân Pháp tăng cường đàn áp các phong trào yêu nước, Trương Gia Mô vẫn kiên cường hoạt động dù nhiều lần bị bắt bớ, tù đày. Cuộc đời ông là một hành trình không mệt mỏi từ Nam ra Trung, từ những hiệu buôn yêu nước đến những lớp học truyền bá tư tưởng dân chủ.

​Tháng 12 năm 1929, trong nỗi u uất vì chưa chứng kiến được ngày nước nhà độc lập và để bảo toàn khí tiết của một người chí sĩ không khuất phục trước ách đô hộ, Trương Gia Mô đã gieo mình xuống dòng sông Tiền từ đỉnh núi Sam (Châu Đốc). Ông ra đi ở tuổi 63, để lại sự tiếc thương vô hạn cho đồng bào và các đồng chí cùng chí hướng.

​Hài cốt của ông sau này được nhân dân và gia đình tôn thờ, tưởng niệm như một biểu tượng của lòng trung trinh với Tổ quốc. Tên ông hiện được đặt cho nhiều ngôi trường và con phố lớn tại Tiền Giang và các tỉnh thành miền Nam, như một lời nhắc nhở về một tấm gương trí thức dấn thân.

​Gần một thế kỷ trôi qua, hình ảnh chí sĩ Trương Gia Mô vẫn sống mãi trong lòng dân tộc. Từ một vị quan triều đình đến một người tù yêu nước, ông đã chọn con đường gian khổ nhất để phụng sự nhân dân. “Ngọn lửa Cúc Nông” năm xưa vẫn mãi tỏa sáng, soi rọi tinh thần yêu nước và lòng tự tôn dân tộc cho các thế hệ mai sau.