Chiến thắng Đông Bộ Đầu 1258 – Đại Việt đẩy lùi cuộc xâm lược lần thứ nhất của quân Mông – Nguyên
Cuộc kháng chiến chống quân Mông – Nguyên lần thứ nhất năm 1258 là một dấu mốc đặc biệt, mở đầu cho chuỗi chiến thắng vang dội của nhà Trần trước đội quân xâm lược hùng mạnh nhất thế giới thời bấy giờ. Trận Đông Bộ Đầu – diễn ra tại bến sông Hồng gần Thăng Long – là nơi ghi dấu bước ngoặt quan trọng của chiến dịch phản công.
Năm 1257, quân Mông – Nguyên do Ngột Lương Hợp Thai chỉ huy kéo vào xâm lược Đại Việt với sức mạnh cực lớn. Trước sức công phá khốc liệt của kỵ binh Mông Cổ, triều đình nhà Trần chủ động thực hiện kế sách “vườn không nhà trống”, rút khỏi Thăng Long để bảo toàn lực lượng. Khi địch tiến vào kinh thành, chúng phải đối mặt với cảnh thiếu lương thực và bị nhân dân chống đối mạnh mẽ, khiến đội quân hùng mạnh dần suy yếu.
Sau thời gian giam chân địch để làm giảm nhuệ khí, ngày 29/01/1258, quân Trần tổ chức phản công lớn tại bến Đông Bộ Đầu. Vua Trần Thái Tông và Thái tử Hoàng Doãn trực tiếp chỉ huy, phối hợp chặt chẽ giữa bộ binh và thủy binh. Quân ta sử dụng thuyền nhẹ linh hoạt đánh ập vào hai bên sườn, cắt rời đội hình kỵ binh của quân Nguyên – loại hình chiến đấu mạnh nhất của chúng. Đồng thời, bộ binh đổ ra tấn công chính diện, tạo thế bao vây ép địch xuống bờ sông.
Bất ngờ bị phản công mạnh mẽ, quân Nguyên rơi vào hỗn loạn, rồi buộc phải tháo chạy khỏi Thăng Long theo đường Lạng Sơn. Trên đường rút lui, chúng bị quân Trần truy kích, khiến đạo quân xâm lược gần như bị tiêu diệt hoàn toàn. Chiến thắng Đông Bộ Đầu đã khẳng định bản lĩnh của Đại Việt, làm thất bại hoàn toàn ý đồ chinh phục phương Nam của Mông – Nguyên trong lần đầu tiên.
Trận Đông Bộ Đầu không chỉ là chiến thắng quân sự mà còn mang ý nghĩa tinh thần sâu sắc. Nó chứng minh hiệu quả của chiến lược chủ động rút lui để bảo toàn lực lượng, phản công khi thời cơ chín muồi – một nét đặc trưng của nghệ thuật quân sự nhà Trần. Thành công của trận chiến tạo cơ sở cho hai chiến thắng lớn tiếp theo ở 1285 và 1288, đưa thời Trần trở thành một trong những triều đại có truyền thống quân sự rực rỡ nhất lịch sử dân tộc.
