Chiếu Cần Vương – Tiếng gọi cứu nước
Sau khi Kinh thành Huế thất thủ năm 1885, vua Hàm Nghi cùng Tôn Thất Thuyết rút lên sơn phòng Tân Sở và ban Chiếu Cần Vương, kêu gọi nhân dân đứng lên giúp vua chống thực dân Pháp. Lời hiệu triệu nhanh chóng lan khắp cả nước, khơi dậy hàng chục cuộc khởi nghĩa của các văn thân, sĩ phu và nhân dân, tạo nên phong trào yêu nước rộng lớn kéo dài hơn mười năm.
Sau Hiệp ước Patenôtre năm 1884, thực dân Pháp từng bước kiểm soát triều đình nhà Nguyễn. Trong triều hình thành hai xu hướng: một bên chủ trương nhân nhượng, bên còn lại kiên quyết chống Pháp do Tôn Thất Thuyết đứng đầu.
Đêm 4 rạng sáng 5 tháng 7 năm 1885, Tôn Thất Thuyết chủ động chỉ huy quân triều đình phản công quân Pháp tại Kinh thành Huế. Do tương quan lực lượng chênh lệch, cuộc phản công không thành công. Để bảo toàn lực lượng và nhà vua, ông đưa vua Hàm Nghi rời kinh thành, vượt núi rừng đến căn cứ Tân Sở, thuộc tỉnh Quảng Trị ngày nay.
Tại đây, ngày 13 tháng 7 năm 1885, nhân danh vua Hàm Nghi, Chiếu Cần Vương được ban bố. Chiếu kêu gọi các quan lại, văn thân, sĩ phu và toàn thể nhân dân đoàn kết đứng lên "phò vua cứu nước", đánh đuổi thực dân Pháp để giành lại độc lập.
Lời hiệu triệu nhanh chóng lan truyền khắp cả nước. Hưởng ứng Chiếu Cần Vương, nhiều cuộc khởi nghĩa lớn đã bùng nổ. Ở Thanh Hóa có Khởi nghĩa Ba Đình do Đinh Công Tráng và Phạm Bành lãnh đạo; ở Hưng Yên có Khởi nghĩa Bãi Sậy do Nguyễn Thiện Thuật chỉ huy; tại Nghệ An và Hà Tĩnh có Khởi nghĩa Hương Khê do Phan Đình Phùng và Cao Thắng lãnh đạo. Nhiều địa phương khác cũng hình thành các đội nghĩa quân chiến đấu chống thực dân Pháp.
Trong số các cuộc khởi nghĩa, Hương Khê là phong trào tiêu biểu nhất. Nghĩa quân xây dựng căn cứ trong rừng núi, tự rèn vũ khí, huấn luyện lực lượng và chiến đấu bền bỉ suốt hơn mười năm. Dù điều kiện vô cùng khó khăn, các nghĩa quân vẫn giữ vững tinh thần chiến đấu vì độc lập dân tộc.
Năm 1888, do bị phản bội, vua Hàm Nghi bị quân Pháp bắt tại vùng núi Quảng Bình và sau đó bị lưu đày sang Algérie. Dù mất đi biểu tượng tinh thần, nhiều nghĩa quân vẫn tiếp tục chiến đấu. Chỉ đến năm 1896, sau khi Phan Đình Phùng qua đời và Khởi nghĩa Hương Khê thất bại, Phong trào Cần Vương mới chính thức kết thúc.
Mặc dù không giành được thắng lợi cuối cùng, Phong trào Cần Vương đã quy tụ đông đảo các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là văn thân, sĩ phu và nông dân, tạo nên một phong trào yêu nước rộng lớn trên phạm vi cả nước. Đây là dấu mốc quan trọng trong lịch sử chống thực dân Pháp của dân tộc Việt Nam, đặt nền tảng tinh thần cho các phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX.
