CHÍN BỘ BÁT ĐŨA BÊN MẸ YÊU

Trong bức ảnh “Đợi con về” của nhà báo Trần Hồng, Mẹ Nguyễn Thị Thứ ngồi trước mâm cơm có chín bộ bát đũa. Báo Dân trí giới thiệu bức ảnh cùng lời kể của người cháu và hồi ức của gia đình: những bộ bát đũa ấy dành cho chín người con trai đã hy sinh. [1]

Tôi nhìn chi tiết ấy và nghĩ về một bữa cơm sum họp. Ở mỗi gia đình, việc thêm một chiếc bát thường có nghĩa là có thêm người trở về. Trong câu chuyện của Mẹ, chín bộ bát đũa khiến người xem nhận ra chín sự vắng mặt. Chiến tranh kết thúc đã lâu, nhưng nỗi nhớ con vẫn hiện diện trong đời sống của người ở lại.

Mẹ Nguyễn Thị Thứ sinh năm 1904, quê ở Điện Thắng, Điện Bàn, Quảng Nam theo địa danh lịch sử. Trong hai cuộc kháng chiến, chín người con trai, một người con rể và hai người cháu ngoại của Mẹ đã hy sinh. Những mất mát ấy được ghi nhận trong tư liệu của Báo Nhân Dân. [2]

Những con số cần được đọc chậm

Mười hai người thân là liệt sĩ. Khi ghi lại con số ấy, tôi thấy mình cần đọc chậm để khỏi vô tình lướt qua những cuộc đời. Mỗi người từng có một tên gọi, những gắn bó gia đình và một phần đời phía trước. Đối với Mẹ, chín người con trai trước hết là những đứa con mình đã nuôi lớn.

Chúng ta thường dùng từ hy sinh với lòng kính trọng. Đến câu chuyện này, từ ấy trở nên cụ thể trong một mái nhà. Sự mất mát không kết thúc ở ngày nhận tin dữ. Người ở lại còn phải đi tiếp qua nhiều năm tháng, mang theo ký ức về người thân trong những sinh hoạt hằng ngày.

Giữa những lời tôn vinh dành cho Mẹ, tôi nghĩ đến nhu cầu bình dị của một người mẹ già: có con cháu bên cạnh, có người ngồi nghe chuyện, có bàn tay chăm sóc khi đau yếu. Những điều rất đỗi đời thường ấy làm cho sự tri ân trở nên gần gũi. Chúng nhắc người hôm nay phải quan tâm đến cuộc sống của người chịu mất mát bằng tình thương và những việc làm cụ thể.

Khu vườn che chở người chiến sĩ

Gia đình Mẹ còn trực tiếp nuôi giấu cán bộ, bộ đội. Bài viết được Báo Điện tử Chính phủ đăng năm 2010 ghi lại khu vườn có năm hầm bí mật; Mẹ Thứ cùng con gái Lê Thị Trị sử dụng việc chăn bò để cảnh giới, ngụy trang và bảo vệ người dưới hầm khi có động. [3]

Một khu vườn vốn để canh tác đã trở thành nơi giữ an toàn cho người hoạt động cách mạng. Những việc quen thuộc trong đời sống nông thôn giúp che chở cho công việc bí mật. Đằng sau sự bình thường của cảnh chăn nuôi là trách nhiệm và hiểm nguy mà cả gia đình phải gánh chịu.

Tôi nghĩ nhiều đến sự bền bỉ của những người làm cơ sở. Công việc bảo vệ cán bộ đòi hỏi tỉnh táo qua từng lần địch lùng sục. Niềm tin được giữ bằng việc canh chừng, chuẩn bị thức ăn, bảo vệ miệng hầm. Những việc ấy góp phần duy trì hoạt động của lực lượng cách mạng ngay trong vùng bị kiểm soát.

Người con gái Lê Thị Trị cũng được phong tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng. Bà có chồng và hai con là liệt sĩ. Tư liệu về hai mẹ con cho thấy những mất mát đã đi qua nhiều thế hệ của cùng một gia đình. [3]

Hòa bình và người ở lại

Năm 1994, Mẹ Nguyễn Thị Thứ được phong tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng. Mẹ qua đời năm 2010. Câu chuyện về Mẹ được gia đình, báo chí và những nơi tưởng niệm tiếp tục gìn giữ. [1]

Hòa bình mang lại cơ hội xây dựng cuộc sống mới, nhưng không thể đưa người đã mất trở về. Chính vì vậy, việc đền ơn đáp nghĩa cần được thực hiện bền bỉ trong đời sống. Những cuộc thăm hỏi, sự hỗ trợ kịp thời và việc chăm sóc người có công giúp lòng biết ơn có hình hài cụ thể.

Là giáo viên, tôi muốn kể câu chuyện của Mẹ bằng giọng điệu vừa sức học sinh. Các em có thể bắt đầu từ việc hiểu một người mẹ yêu và nhớ con như thế nào, rồi dần biết đến những mất mát của đất nước. Khi tổ chức một hoạt động tri ân, tôi mong các em được tìm hiểu trước người mình đến thăm, biết chào hỏi và lắng nghe bằng sự lễ phép.

Từ chín bộ bát đũa trong bức ảnh, tôi còn nghĩ về những bữa cơm đang có đủ người thân quanh mình. Có những điều chỉ khi hiểu câu chuyện của người khác, ta mới biết quý hơn trong gia đình mình. Một lời hỏi thăm cha mẹ, thời gian dành cho ông bà, cách cư xử tử tế với người thân đều là những việc chúng ta có thể thực hiện ngay hôm nay.

Bức ảnh về Mẹ Thứ giữ lại một khoảnh khắc của nỗi nhớ. Người xem hôm nay có thể rời bức ảnh để trở về với gia đình mình; Mẹ đã phải sống cùng những sự vắng mặt ấy qua nhiều năm tháng. Nghĩ đến khoảng cách đó, tôi mong lòng xúc động của mình còn tiếp tục sau khi trang viết khép lại, thành sự quan tâm dành cho những gia đình đã chịu nhiều mất mát và trách nhiệm gìn giữ một cuộc sống bình yên cho thế hệ sau.

Tư liệu đối chiếu

[1] Báo Dân trí. 9 bộ bát đũa và 9 người con của Mẹ không bao giờ trở về. 29/8/2026. Xem nguồn

[2] Báo Nhân Dân. Kỷ niệm 120 năm ngày sinh Bà mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Thứ. 28/7/2024. Xem nguồn

[3] Báo Điện tử Chính phủ. Chuyện về hai mẹ con đều là Mẹ Việt Nam anh hùng. 18/12/2010, đăng nguồn Báo Nghệ An. Xem nguồn