CHÍN NGỌN NẾN GỌI CON VỀ

Người mẹ vẫn đợi con về

“Tôi vẫn đợi nó về. Chín thằng, chắc chắn có một thằng về với tôi. Chắc chắn thế.”

Trong câu nói ấy, nỗi đau của một người mẹ dường như nằm ngay bên cạnh niềm hy vọng cuối cùng. Chín người con trai lần lượt ra đi, chín lần tin dữ tìm về, nhưng trong lòng người mẹ, cánh cửa đoàn tụ vẫn chưa khép lại.

Người mẹ ấy là Nguyễn Thị Thứ, sinh năm 1904, quê ở làng Thanh Quýt, vùng đất Điện Bàn, Quảng Nam. Cuộc đời Mẹ đi qua những năm tháng đất nước chìm trong chiến tranh, khi những người con trong một gia đình không chỉ lớn lên để dựng xây mái nhà mà còn lần lượt bước vào cuộc đấu tranh giành độc lập.

Mẹ có 12 người con, gồm 11 trai và một gái. Chín người con trai hy sinh trong hai cuộc kháng chiến. Người con rể và hai cháu ngoại của Mẹ cũng ngã xuống. Gia đình ấy có 12 liệt sĩ.

Trong căn nhà của Mẹ ở Thanh Quýt, những tấm bằng Tổ quốc ghi công và những bức ảnh liệt sĩ đã ngả màu thời gian từng được đặt trang trọng trên bàn thờ. Đó không chỉ là dấu tích của những người đã khuất. Đằng sau mỗi tấm bằng, mỗi khuôn mặt trong ảnh là một phần đời của người mẹ: những đứa con từng được nuôi nấng, những người con từng bước ra khỏi nhà rồi không bao giờ trở lại.

Mất mát đầu tiên đến vào ngày 18/6/1948. Lê Tự Xuyến, người con trai thứ hai của Mẹ, làm nhiệm vụ giao liên thì bị quân Pháp bắn hy sinh ngay tại đầu làng.

Chưa đầy bốn tháng sau, những tin dữ lại nối tiếp nhau. Ngày 5/10/1948, Lê Tự Hàn (anh) hy sinh khi làm nhiệm vụ tải thương. Mười ngày sau, ngày 15/10, Lê Tự Hàn (em) cũng hy sinh trong một trận chống càn.

Ba người con mất trong vòng bốn tháng. Chiến tranh không chờ một người mẹ kịp nguôi ngoai nỗi đau trước khi đem đến mất mát tiếp theo.

Ngày 1/4/1954, Lê Tự Lem, vừa tròn 20 tuổi, hy sinh trong lúc chiến đấu. Còn người con trai cả Lê Tự Chuyển, một chiến sĩ biệt động Sài Gòn, cũng không thể trở về như niềm mong đợi của gia đình. Sáng 30/4/1975, trong lúc dẫn đường cho đoàn quân giải phóng, anh ngã xuống vào khoảng 9 giờ, chỉ vài giờ trước khi miền Nam hoàn toàn giải phóng.

Chiến tranh đi đến ngày kết thúc. Đất nước bước sang một trang mới. Nhưng với Mẹ Thứ, chiến thắng ấy không thể đưa những người con đã nằm lại trên các chiến trường trở về mái nhà xưa.

Bức ảnh "Đợi con về" do nhà báo Trần Hồng ghi hình Mẹ Thứ bên 9 bộ bát đũa dành cho 9 người con trai đã hy sinh. Ảnh: Báo Dân Trí

Khu vườn giấu những người con của cách mạng

Mẹ Thứ không chỉ tiễn các con ra trận. Ngay trên mảnh đất quê hương, Mẹ cũng trực tiếp góp sức cho cuộc kháng chiến.

Trong những năm chống Mỹ, Điện Thắng Trung là vùng địch tạm chiếm, thường xuyên phải đối mặt với các cuộc càn quét, đánh phá và việc dồn dân lập ấp chiến lược. Giữa hoàn cảnh ấy, Mẹ cùng người dân địa phương bám trụ quê nhà, không rời bỏ mảnh đất của mình.

Khu vườn sau nhà có năm hầm bí mật, nằm dưới những bụi tre và gốc mít. Nơi ấy trở thành chỗ nuôi giấu cán bộ, bộ đội và du kích. Những người đến hoạt động cách mạng được Mẹ chở che, chăm sóc như chính con cháu trong gia đình.

Người dân Thanh Quýt còn kể về ngọn đèn Mẹ thường để sáng bên bàn thờ mỗi đêm. Ánh đèn ấy là tín hiệu báo an toàn cho cán bộ, du kích đi về hoạt động.

Giữa chiến tranh, khu vườn của một người mẹ trở thành nơi nương náu của những người đang chiến đấu. Nỗi lo cho con cái của Mẹ không dừng lại ở những người sinh ra trong gia đình mình. Mẹ còn cưu mang những người con của cách mạng, góp phần giữ gìn sự sống cho lực lượng kháng chiến ngay trong vùng địch kiểm soát.

Có một câu chuyện về Mẹ được ông Hà Sáu, nguyên Chủ tịch UBND xã Điện Thắng, kể lại. Năm 1998, khi Mẹ tiếp một đoàn khách nước ngoài, một nhà báo Hàn Quốc đã đặt câu hỏi vì sao sau khi nhiều người con hy sinh, Mẹ vẫn tiếp tục động viên những người con khác ra mặt trận.

Mẹ trả lời bằng niềm tin vào độc lập, tự do mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã truyền lại cho dân tộc. Mẹ nói rằng nếu chiến tranh còn tiếp diễn, những người con và cháu của mình vẫn sẽ tiếp tục ra trận để giành lấy độc lập, tự do cho đất nước.

Đó là câu trả lời của một người phụ nữ không được học hành nhiều, như chính lời Mẹ khiêm nhường thừa nhận, nhưng đã đi qua chiến tranh bằng một niềm tin không lay chuyển. Với Mẹ, những người con đã hy sinh không phải là lý do để quay lưng với cuộc đấu tranh mà họ đã lựa chọn. Nỗi đau riêng vẫn nằm đó, nhưng không làm mất đi ý nghĩa của điều mà Mẹ và gia đình đang theo đuổi.

Người con gái cũng mang nỗi đau của một người mẹ

Trong câu chuyện về Mẹ Thứ, không thể không nhắc đến bà Lê Thị Trị, người con gái duy nhất của Mẹ và cũng là Mẹ Việt Nam anh hùng.

Bà Trị từng tham gia hoạt động cách mạng, bị địch bắt giam, tù đày. Chồng và hai người con gái của bà cũng hy sinh trong chiến đấu. Nỗi đau ấy khiến bi kịch của gia đình Mẹ Thứ không dừng lại ở chín người con trai của Mẹ, mà tiếp tục hằn sâu qua thế hệ sau.

Trong hồi tưởng của bà Trị, mỗi lần nhận giấy báo tử, Mẹ dường như đã khóc đến cạn nước mắt. Chính tấm gương hy sinh của Mẹ giúp bà vượt qua những thử thách trong cuộc đời hoạt động cách mạng, cả quãng thời gian tù đày lẫn những mất mát trong gia đình mình.

Hai thế hệ phụ nữ, hai người mẹ, cùng đi qua chiến tranh và cùng nhận những mất mát không dễ gì đo đếm. Nếu Mẹ Thứ tiễn chín người con trai, con rể và hai cháu ngoại, thì người con gái của Mẹ cũng phải sống cùng nỗi đau mất chồng, mất con.

Nhưng điều tiếp nối giữa họ không chỉ là những giấy báo tử. Đó còn là sự bền bỉ của những người phụ nữ ở lại, tiếp tục sống, tiếp tục gìn giữ gia đình và những điều họ tin là đúng.

Chín chiếc bát bên mâm cơm ngày giỗ

Mẹ Thứ sống đến tuổi 106. Năm 80 tuổi, Mẹ mất cả đôi mắt. Sau thời gian sống với con gái ở quê nhà, Mẹ chuyển ra Đà Nẵng sống cùng người con út Lê Tự Tân và qua đời ngày 10/12/2010.

Ngôi nhà của Mẹ Việt Nam anh hùng Nguyễn Thị Thứ. Ảnh: Báo Dân Trí

Nhưng trong ký ức gia đình, Mẹ vẫn hiện diện qua một thói quen mỗi dịp giỗ chạp, Tết Nguyên đán và Ngày Thương binh, liệt sĩ.

Theo hồi tưởng của bà Lê Thị Trị, Mẹ thường chống gậy tìm đến bàn thờ, thắp chín ngọn nến, chín nén hương rồi xếp chín chiếc bát và chín đôi đũa bên mâm cơm để gọi các con về với Mẹ.

Chín chiếc bát. Chín đôi đũa.

Đó là một chi tiết nhỏ trong đời sống gia đình, nhưng cũng là nơi nỗi đau của người mẹ hiện lên rõ ràng nhất. Những tờ giấy báo tử có thể xác nhận sự hy sinh của từng người con. Chiến tranh có thể kết thúc, đất nước có thể hòa bình. Nhưng trong căn nhà của Mẹ, ngày giỗ và ngày Tết vẫn là những dịp để nhắc đến những người không còn trở lại.

Mẹ không còn nhìn thấy những bức ảnh trên bàn thờ sau khi mất đi đôi mắt, nhưng ký ức về các con vẫn được gìn giữ qua những nghi thức gia đình. Chín ngọn nến, chín nén hương, chín chiếc bát và chín đôi đũa trở thành cách Mẹ gọi tên những người thân đã khuất, giữ họ ở lại trong một mái nhà mà chiến tranh đã lấy đi quá nhiều người.

Ngày 17/12/1994, Mẹ Nguyễn Thị Thứ được tặng và truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng trong đợt đầu tiên. Về sau, hình ảnh Mẹ trở thành nguyên mẫu cho quần thể Tượng đài Bà mẹ Việt Nam anh hùng tại Núi Cấm, Quảng Nam — công trình tưởng niệm những người mẹ đã hiến dâng người thân yêu cho độc lập, tự do của đất nước.

Tượng đài có thể ghi dấu một biểu tượng của lòng yêu nước và đức hy sinh. Nhưng để hiểu hết cuộc đời Mẹ Thứ, có lẽ vẫn cần trở về với hình ảnh giản dị bên mâm cơm ngày giỗ: chín chiếc bát được xếp ngay ngắn, chín đôi đũa dành cho những người con đã ra đi.

Bởi với một người mẹ, con cái không bao giờ chỉ là những cái tên được khắc trên bia tưởng niệm. Họ từng là những đứa trẻ trong một gia đình, là những người con được chờ đợi trở về sau chiến tranh.

Và trong câu chuyện của Mẹ Thứ, điều ở lại lâu nhất không chỉ là chín người con đã hy sinh, mà còn là niềm mong đợi của người mẹ đã sống qua gần trọn một thế kỷ: vẫn chừa một chỗ cho con, vẫn gọi con về, ngay cả khi chiến tranh đã thuộc về quá khứ.

Tượng đài Mẹ Việt Nam anh hùng lấy nguyên mẫu là Mẹ Nguyễn Thị Thứ tại Quảng Nam. Ảnh: Báo Điện tử Chính phủ