Chín Xà, người nữ tù sống sót trở về từ Côn Đảo bằng tiếng hát

Trong danh sách nữ tù chính trị và tù binh Củ Chi mà nhà báo Trầm Hương cầm trong tay, con số dừng lại ở 269 người. Mỗi cái tên là một số phận. Bài này kể về một trong số đó: bà Nguyễn Thị Xà, người dân An Nhơn Tây quen gọi là Chín Xà.

Tham gia cách mạng từ năm 1945

Báo Sài Gòn Giải Phóng cho biết bà tham gia cách mạng năm 1945, khi còn rất trẻ, với vai trò Đoàn trưởng Phụ nữ cứu quốc An Nhơn Tây, một địa bàn thuộc Củ Chi. Bài báo không nêu năm sinh hay quê quán cụ thể của bà.

Bị bắt năm 1960

Năm 1960, bà bị bắt vì một tên chiêu hồi khai báo. Chặng đầu của đời tù là bót Bà Hòa. Từ đó bà bị chuyển qua nhiều nơi giam giữ: đề lao Gia Định, Nha tổng, Chí Hòa, Thủ Đức và Côn Đảo. Theo lời bà, tổng cộng bà ở trong những nhà tù khét tiếng hơn 17 năm. Bài báo không nêu năm ra tù và không ghi thứ tự, thời gian từng nơi giam.

Côn Đảo: "địa ngục trần gian"

Bà kể mình bị đày ra Côn Đảo bốn lần, trong khoảng năm năm. Với bà, Côn Đảo là "địa ngục trần gian vô cùng khắc nghiệt". Có lúc bà yếu lòng, nhưng bà kể có một tiếng nói nghiêm khắc trong lòng nhắc bà rằng chết rất dễ, sống mới là khó. Bà đã sống, và theo lời bà, đã trở về "nhờ tiếng hát".

Ảnh: Nhà tù Côn Đảo. Shansov.net, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons. Ảnh minh họa địa điểm, không phải ảnh nhân vật.

40 bài vè, thơ, ca cổ, ca kịch và tuồng

Trong tù, bà sáng tác khoảng 40 bài gồm vè, thơ, ca cổ, ca kịch và tuồng. Bà khiêm tốn nói rằng mình đã góp một phần nhỏ bé vào phong trào văn nghệ chung của nhà tù. Bài báo không trích nguyên văn bài vè hay bài thơ nào.

Một đồng đội của bà, bà Phan Thị Tốt, nguyên Trưởng ban liên lạc Cựu nữ tù chính trị và tù binh, nhận xét thơ ca của chị Chín Xà "rất bình dị, mộc mạc, giản đơn như cuộc đời chị".

Ảnh: Chuồng Cọp kiểu Pháp ở Côn Đảo. Tuderna, CC BY 3.0, Wikimedia Commons. Ảnh minh họa địa điểm, không phải ảnh nhân vật.

Sau hòa bình

Khi đất nước thống nhất, bà tiếp tục hoạt động trong Hội Liên hiệp Phụ nữ TP.HCM và là một trong những thành viên sáng lập Nhà văn hóa Phụ nữ Thành phố.

Điều đọc để nhớ

Có nhiều cách để đo sức chịu đựng của một con người: số năm trong tù, số lần bị đày ra đảo. Nhưng điều đáng nhớ ở bà Chín Xà, theo chính lời bà kể, là cách bà giữ được lòng mình và giúp đồng đội giữ lòng mình bằng những câu hát, câu vè bình dị. Sau chiến tranh, những nữ tù như bà trở về với thương tật và di chứng nặng nề; việc kể lại những câu chuyện ấy hôm nay là cách để những người đi sau hiểu giá trị của hòa bình.

Nguồn tham khảo: Trầm Hương, Những bông hoa ngược dòng của "đất thép", Báo Sài Gòn Giải Phóng, 30/4/2021 (https://www.sggp.org.vn/nhung-bong-hoa-nguoc-dong-cua-dat-thep-post592331.html). Nguồn ảnh: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nhà_tù_Côn_Đảo.JPG ; https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chuồng_Cọp_Pháp_Côn_Đảo_-_panoramio.jpg