CHÍNH KHÁCH CÁCH MẠNG - HỒ TÙNG MẬU - PHẦN 1

Hồ Tùng Mậu tên khai sinh là Hồ Bá Cự, sinh ngày 15 tháng 6 năm 1896, tại làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An. Khi xuất dương sang Thái Lan hoạt động, Đồng chí đổi tên là Hồ Tùng Mậu và trở thành tên gọi chính thức trong quá trình hoạt động cách mạng.

Chân dung đồng chí Hồ Tùng Mậu. (Nguồn: Ảnh tư liệu)

Hồ Tùng Mậu sinh ra trong một gia đình “dòng giống xứ Nghệ, thế phiệt Hoan Châu”, một quê hương sản sinh ra rất nhiều những anh hùng hào kiệt, sẵn sàng đứng lên vì chính nghĩa, hy sinh xương máu của mình vì Tổ quốc, đồng bào.

Cha của Đồng chí là cụ Hồ Bá Kiện, con trai đầu của Án sát Hồ Bá Ôn. Cụ Hồ Bá Kiện là một chí sĩ yêu nước, hoạt động trong phong trào Văn Thân chống Pháp (khởi phát năm 1864). Năm 1907, cụ Hồ Bá Kiện bị bắt khi đang hoạt động ở Sơn Tây, sau đó bị đày đi Lao Bảo và cuối cùng bị thực dân Pháp sát hại.

Năm 20 tuổi, chứng kiến sự áp bức của thực dân Pháp với cha mình và đồng bào, Hồ Tùng Mậu đã rời xa gia đình đến huyện Thanh Chương và Anh Sơn dạy học với mong muốn tìm được những người có cùng chí hướng, cứu đồng bào, cứu lấy Tổ quốc.

Năm 1919, Đồng chí lấy bí danh là Hồ Tùng Mậu, cùng với Đồng chí Lê Hồng Sơn, Nguyễn Thị Tích, Ngô Chính Học và Đặng Quỳnh Anh đã bí mật sang Lào, sau đó đến Xiêm (Thái Lan). Sau 3 tháng ở Trại Cày ở Bản Đông, Hồ Tùng Mậu và Lê Hồng Sơn được cụ Đặng Thúc Hứa giúp đỡ vượt biên sang Quảng Châu - Trung Quốc. Tại đây, Hồ Tùng Mậu thuê nhà của chí sĩ Hồ Học Lãm để học tiếng Trung, tiếng Anh, rồi đi học tại Trường trung học An sinh (Hàng Châu), Trường Điện tín của Công ty xe lửa Hán - Việt (Quảng Châu).

Năm 1923, Hồ Tùng Mậu cùng các Đồng chí Phạm Hồng Thái, Lê Hồng Phong, Lê Hồng Sơn... thành lập nhóm “Tâm Tâm xã”, đây là tổ chức thanh niên có tư tưởng phục quốc, hoạt động cách mạng với mục đích giành lại độc lập cho Việt Nam.

Tháng 3 năm 1924, Đồng chí được cụ Phan Bội Châu giao cho trọng trách mang tài liệu về nước tuyên truyền và vận động thanh niên ra nước ngoài huấn luyện để quay trở về cứu nước. Tuy nhiên, tháng 7 cùng năm, sau khi hay tin Phạm Hồng Thái mưu sát Toàn quyền Martial Henri Merlin, Đồng chí đã phải trở lại Quảng Châu.

Tháng 11 năm 1924, Nguyễn Ái Quốc từ Liên Xô về Quảng Châu (Trung Quốc), Người gặp mặt và nói chuyện với những thanh niên Việt Nam yêu nước trong nhóm “Tâm Tâm xã”. Trên cơ sở đó, năm 1925, Nguyễn Ái Quốc kết nạp một số thanh niên này vào “Cộng sản Đoàn”, trong số đó có Hồ Tùng Mậu. Được kết nạp vào “Cộng sản Đoàn” Đồng chí đã có nhiều đóng góp trong việc phát triển Hội.

Tháng 6 năm 1925, dựa trên cơ sở Cộng sản Đoàn, Nguyễn Ái Quốc thành lập tổ chức “Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên” sau đó mở lớp huấn luyện chính trị cho thanh niên ở trong nước sang. “Ban Huấn luyện Chính trị đặc biệt” đặt ở ngôi nhà số 13 đường Văn Minh (Quảng Châu), Hồ Tùng Mậu là một trong số những giảng viên phụ giảng của Nguyễn Ái Quốc.

Cuối năm 1925, Hồ Tùng Mậu về Hải Phòng lập ra “Huệ quần thư quán” đây là nơi ở đồng thời là nơi liên lạc giữa Tổng bộ của Hội với các cơ sở trong nước để chọn người sang Quảng Châu huấn luyện.

Tháng 3 năm 1926, do yêu cầu của cách mạng, Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã giới thiệu Hồ Tùng Mậu vào Đảng Cộng sản Trung Quốc, Đồng chí đã làm việc tại Chiêu đãi sở ở Quảng Đông, tạo đầu mối liên lạc với những người cộng sản các nước đang hoạt động ở đây.

Từ năm 1927 đến năm 1929, Hồ Tùng Mậu đã ba lần bị bắt giam và chịu đủ mọi cực hình tra tấn của nhà tù đế quốc, trải qua bao nhiêu khổ ải, đến năm 1929 Đồng chí cũng được trả tự do.

Cuối năm 1929, Đồng chí đến Hương Cảng. Tại đây, Hồ Tùng Mậu trở thành thành viên Chi bộ Hải ngoại của An Nam Cộng sản Đảng. Cũng trong khoảng thời gian này, tại Nghệ An, thực dân Pháp đã tiến hành phiên tòa xét xử vắng mặt đối với Hồ Tùng Mậu, phiên tòa kết án tử hình Đồng chí với tội danh xúi giục đưa người ra nước ngoài, vận động lập đảng, mưu đồ làm phản.

Đầu năm 1930, Hồ Tùng Mậu cùng Lê Hồng Sơn tích cực chuẩn bị cho Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản do Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc triệu tập tại Cửư Long, Hương Cảng (Trung Quốc) vào ngày 03 tháng 02 năm 1930.

Ngày 06 tháng 6 năm 1931, hay tin Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc bị cảnh sát Anh bắt giữ tại Hương Cảng, Đồng chí Hồ Tùng Mậu cùng Đồng chí Trương Vân Lĩnh đã liên lạc với Hội Quốc tế Cứu tế Đỏ để nhờ can thiệp. Cuối cùng thực dân Anh đã trả tự do cho Nguyễn Ái Quốc.

Từ ngày 26 đến ngày 30 tháng 6 năm 1931, Đồng chí bị thực dân Anh bắt giam vì lý do hoạt động chống nhà cầm quyền, nhưng vì không có đủ chứng cứ buộc tội nên đã trục xuất Đồng chí khỏi Hương Cảng và mật báo với mật thám Pháp. Tại Thượng Hải, Đồng chí bị mật thám Pháp bắt giữ, sau đó đưa về Việt Nam xét xử.

Ngày 06 tháng 12 năm 1931, Đồng chí bị thực dân Pháp tuyên án tử hình tại phiên tòa ở Nghệ An, sau đó giảm án xuống thành chung thân khổ sai và giam tại nhà lao Vinh, Lao Bảo, Kon Tum, Buôn Mê Thuột... Tại nhà giam Kon Tum, dưới sự tra tấn khắc nghiệt của địch, Hồ Tùng Mậu đã lấy những vần thơ để nuôi dưỡng ý chí chiến đấu, đồng thời tham gia sáng lập “Hội tao đàn ngục thất”.