Chính sách đồng hóa của nhà Hán.

Trong những lần đi qua các làng cổ Bắc Bộ, tôi thường tự hỏi: vì sao sau hơn một nghìn năm Bắc thuộc, người Việt vẫn giữ được tiếng nói và bản sắc riêng? Câu hỏi ấy dẫn tôi trở lại thời kỳ đầu nhà Hán cai trị Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam, khi chính quyền đô hộ không chỉ muốn thu thuế và kiểm soát quân sự, mà còn muốn đồng hóa cư dân bản địa.

Sau khi thôn tính Nam Việt năm 111 trước Công nguyên, nhà Hán đưa vùng Âu Lạc cũ vào hệ thống hành chính của đế chế. Nhưng để cai trị lâu dài, họ hiểu rằng chỉ dùng gươm giáo là chưa đủ. Cần phải làm cho cư dân địa phương dần quen với luật lệ, văn hóa và cách sống của người Hán.

Là người sưu tầm lịch sử, tôi thường hình dung chính sách đồng hóa không diễn ra trong một ngày, mà là một quá trình lâu dài, lúc mạnh lúc yếu, kéo dài qua nhiều triều đại phương Bắc.

Đưa quan lại và người Hán xuống sinh sống

Nhà Hán cử thái thú, huyện lệnh và nhiều thư lại đến cai trị địa phương. Cùng với họ là binh lính, thương nhân và một bộ phận cư dân người Hán.

Ở những trung tâm như Luy Lâu, Mê Linh hay vùng ven sông Hồng, sự hiện diện của người Hán ngày càng rõ hơn. Tôi thường nghĩ rằng đây là những nơi tiếp xúc văn hóa mạnh nhất, nơi tiếng nói, phong tục và lối sống khác nhau gặp gỡ hằng ngày.

Áp dụng luật pháp và tổ chức hành chính Hán

Một trong những công cụ đồng hóa quan trọng là luật pháp.

Người dân dần phải sống dưới:

• Luật lệ của nhà Hán.

Điều này làm thay đổi cách nhà nước quản lý con người. Từ chỗ gắn nhiều với cộng đồng Lạc Việt và các Lạc tướng, cư dân ngày càng bị đặt vào mạng lưới quản lý của đế chế.

Truyền bá chữ Hán và học thuật Hán

Tôi cho rằng đây là mặt sâu sắc nhất của chính sách đồng hóa.

Chữ Hán được dùng trong:

• Công văn.

Về sau, Nho học cũng được truyền bá. Ai muốn tham gia bộ máy cai trị hoặc giao tiếp với chính quyền đều phải học chữ Hán.

Khi nhìn những bia đá và thư tịch cổ, tôi luôn cảm nhận được ảnh hưởng rất lớn của văn hóa Hán đối với tầng lớp trên của xã hội Việt cổ.

Tác động đến phong tục

Sử sách còn cho biết một số quan lại Hán muốn thay đổi phong tục địa phương:

• Khuyến khích hôn nhân theo lễ nghi Hán.

Những chính sách này không phải lúc nào cũng được thực hiện triệt để, nhưng chúng cho thấy mục tiêu của chính quyền đô hộ không chỉ là cai trị mà còn là cải biến xã hội bản địa theo mô hình Hán.

Đồng hóa có thành công không?

Đây là điều khiến tôi suy ngẫm nhiều nhất.

Nếu nhìn bề ngoài, ảnh hưởng Hán là rất lớn:

• Chữ viết.

Nhưng nếu nhìn sâu vào đời sống cộng đồng, người Việt vẫn giữ được nhiều điều cốt lõi:

• Tiếng nói bản địa.

Chính vì vậy, các nhà sử học thường cho rằng quá trình này là tiếp biến văn hóa, không phải đồng hóa hoàn toàn.

Vai trò của làng xã

Trong các chuyến đi thực địa, tôi càng thấy rõ sức mạnh của làng xã Việt cổ.

Dù bên trên là quan lại Hán, bên dưới người dân vẫn sống trong cộng đồng quen thuộc:

• Cùng họ hàng.

Làng xã giống như một lớp đệm văn hóa, giúp bản sắc Việt tồn tại qua nhiều thế kỷ đô hộ.

Vì sao người Việt không bị đồng hóa hoàn toàn?

Từ góc nhìn của người sưu tầm lịch sử, tôi thấy có bốn nguyên nhân lớn:

Nguyên nhân

Ý nghĩa

Cộng đồng làng xã bền vững

Giữ nền tảng xã hội

Tiếng Việt tồn tại trong dân gian

Giữ bản sắc ngôn ngữ

Tín ngưỡng bản địa mạnh

Giữ đời sống tinh thần

Các cuộc khởi nghĩa liên tiếp

Nuôi dưỡng ý thức tự chủ

Những cuộc nổi dậy như Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Bí không chỉ là chống chính trị, mà còn là sự khẳng định cộng đồng riêng của người Việt.

Một cái nhìn công bằng

Là người sưu tầm lịch sử, tôi nghĩ cũng cần nhìn nhận khách quan rằng ảnh hưởng Hán không chỉ có mặt tiêu cực. Qua quá trình tiếp xúc, người Việt tiếp nhận:

• Kỹ thuật sắt.

Điều đặc biệt là người Việt không tiếp nhận nguyên xi, mà chọn lọc và biến đổi cho phù hợp với xã hội của mình.

Lời kết của người sưu tầm

Mỗi lần đứng trước một đình làng cổ, nơi vừa có chữ Hán trên hoành phi vừa có lễ hội dân gian đậm màu sắc Việt, tôi cảm nhận rất rõ nghịch lý của lịch sử: người Việt chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa Hán, nhưng không trở thành người Hán.

Chính sách đồng hóa của nhà Hán vì thế là một quá trình vừa áp đặt vừa tiếp xúc, vừa xung đột vừa tiếp biến. Nó làm thay đổi xã hội Việt cổ ở nhiều mặt, nhưng không xóa được cốt lõi của cộng đồng Lạc Việt.

Và có lẽ, bài học lớn nhất mà lịch sử để lại là: một dân tộc có thể tiếp nhận rất nhiều từ bên ngoài, nhưng nếu còn giữ được tiếng nói, ký ức tổ tiên và cộng đồng văn hóa của mình, thì bản sắc ấy vẫn có thể tồn tại và hồi sinh qua mọi thời kỳ đô hộ.