Chính trị gia Trần Hưng Đạo

Trần Hưng Đạo (sinh khoảng năm 1228 – mất ngày 3 tháng 9 năm 1300), tên thật là Trần Quốc Tuấn, là một trong những nhà quân sự, chính trị gia kiệt xuất nhất trong lịch sử Việt Nam. Dưới triều đại nhà Trần, ông được phong tước Hưng Đạo Đại Vương, dân gian tôn kính gọi là Đức Thánh Trần. Ông là người anh hùng dân tộc vĩ đại, phụng sự qua các triều vua Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông và Trần Anh Tông. Với tài năng thao lược thiên bẩm cùng lòng yêu nước nồng nàn, ông đã giữ cương vị Quốc công Tiết chế, lãnh đạo quân dân Đại Việt ba lần đánh bại đội quân xâm lược Mông - Nguyên hùng mạnh bậc nhất thế giới thời bấy giờ, bảo vệ toàn vẹn chủ quyền đất nước và để lại những bài học vô giá về nghệ thuật quân sự cho thế hệ mai sau.

Thân thế, gia cảnh và tấm lòng đại nghĩa

Trần Quốc Tuấn là con trai của An Sinh Vương Trần Liễu và bà Thiện Đạo Quốc Mẫu. Ông là cháu ruột của vua Trần Thái Tông, nguyên quán tại phủ Thiên Trường (nay thuộc tỉnh Nam Định). Sinh ra trong thời kỳ phục hưng và phát triển mạnh mẽ của vương triều Trần, từ nhỏ ông đã bộc lộ tư chất thông minh, dung mạo uy nghi, thông minh xuất chúng, thông hiểu cả thi thư lẫn binh pháp.

Cuộc đời của Trần Quốc Tuấn gắn liền với một thử thách lớn về lòng trung nghĩa. Cha ông là Trần Liễu vốn có mâu thuẫn sâu sắc với Thái sư Trần Thủ Độ và vua Trần Thái Tông do những biến cố hôn nhân hoàng tộc. Trước khi qua đời, An Sinh Vương đã dặn dò con trai phải giành lại thiên hạ để trả thù nhà. Tuy nhiên, đặt lợi ích của quốc gia và sự sinh vong của dân tộc lên trên hết, Trần Quốc Tuấn đã chủ động dẹp bỏ hiềm khích cá nhân. Ông không những không thực hiện lời trối trăn mang tính tư thù của cha, mà còn chủ động hòa giải, gắn kết các thành viên trong tôn thất nhà Trần. Hành động cởi áo tắm chung cho Thái sư Trần Quang Khải trên thuyền chiến để xóa bỏ ranh giới hiềm khích là minh chứng rực rỡ nhất cho tấm lòng đại nghĩa, sự vị tha vì đại cuộc của một bậc đại trượng phu.

Thiên tài quân sự và ba lần đại phá quân Mông - Nguyên

Thế kỷ XIII, đế quốc Mông Cổ trỗi dậy như một cơn lốc quét qua toàn bộ lục địa Á - Âu, tiêu diệt hàng loạt quốc gia lớn nhỏ. Đối mặt với thế lực hung bạo ấy, Đại Việt là một trong số ít những quốc gia giữ vững được bờ cõi nhờ sự đồng lòng của toàn dân và tài thao lược của các vị vua Trần, mà đỉnh cao là vai trò tổng tư lệnh của Trần Hưng Đạo.

Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên lần thứ nhất (1258), dù chưa giữ chức vị tối cao, ông đã tỏ rõ năng lực quản lý và chỉ huy khi được giao trấn giữ biên giới phía Bắc.

Đến cuộc kháng chiến lần thứ hai (1285) và lần thứ ba (1287–1288), Trần Quốc Tuấn được phong làm Quốc công Tiết chế, thống lĩnh toàn bộ quân đội Đại Việt. Đây là giai đoạn thử thách cực đại khi quân Nguyên huy động hàng vạn đại quân cùng chiến thuyền ồ ạt tràn sang. Trước sức mạnh áp đảo ban đầu của địch, Trần Hưng Đạo đã thực hiện chiến lược "vườn không nhà trống", chủ động rút lui để bảo toàn lực lượng, đẩy đối phương vào tình thế thiếu lương thực và mệt mỏi. Khi thời cơ đến, ông phát lệnh phản công chiến lược, quét sạch quân thù ra khỏi bờ cõi bằng những chiến thắng lẫy lừng tại Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết, Vạn Kiếp.

Đỉnh cao nghệ thuật quân sự của Trần Hưng Đạo được thể hiện trọn vẹn trong trận đại thắng trên sông Bạch Đằng năm 1288. Kế thừa bãi cọc ngầm của Ngô Quyền từ thế kỷ X, ông đã nghiên cứu kỹ lưỡng quy luật thủy triều, cho đóng cọc gỗ đầu bịt sắt xuống lòng sông để bày trận địa mai phục. Khi đoàn thuyền chiến của Ô Mã Nhi và Phàn Tiếp lọt vào trận địa, quân ta dụ địch tiến sâu rồi phản công dữ dội đúng lúc triều rút. Chiến thuyền địch va vào cọc ngầm bị lật úp, tan tành, toàn bộ đạo thủy binh tinh nhuệ của nhà Nguyên bị tiêu diệt hoàn toàn, bắt sống các tướng lĩnh giặc. Chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 đã đập tan vĩnh viễn tham vọng xâm lược phương Nam của đế quốc Nguyên Mông, mở ra thời kỳ thái bình lâu dài cho Đại Việt.

Nhà tư tưởng và nhà văn hóa lỗi lạc

Không chỉ là một dũng tướng trên sa trường, Trần Hưng Đạo còn là một nhà lý luận quân sự, nhà văn hóa kiệt xuất với những tác phẩm mang tính kinh điển. Để rèn luyện và cổ vũ tinh thần chiến đấu của binh sĩ trước cuộc chiến sinh tử năm 1285, ông đã viết áng thiên cổ hùng văn Hịch tướng sĩ. Tác phẩm không chỉ phản ánh lòng căm thù giặc sâu sắc, nỗi đau đáu trước cảnh nước mất nhà tan mà còn là lời hiệu triệu, khơi dậy tinh thần tự tôn dân tộc và trách nhiệm của mỗi người lính đối với giang sơn.

Bên cạnh đó, ông còn biên soạn Binh thư yếu lược và Vạn Kiếp tông bí truyền thư. Đây là những bộ sách giáo khoa quân sự đầu tiên của Việt Nam, hệ thống hóa các phép dùng binh, nghệ thuật bày binh bố trận, lý luận về chiến tranh nhân dân, lấy đoản binh chế trường trận, lấy yếu thắng mạnh, lấy ít địch nhiều.

Tư tưởng chính trị kiệt xuất của ông được đúc kết rõ nét nhất trong lời dặn lại cho vua Trần Anh Tông trước khi ông qua đời: "Vừa rồi Tướng giặc là Thoát Hoan vây khốn khắp nơi... Nhân dân ta bấy giờ có kẻ muốn hàng, nhưng kết cục không ai phản trắc. Đó là vì vua tôi đồng lòng, anh em hòa thuận, cả nước góp sức... Khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc, đó là thượng sách giữ nước vậy". Tư tưởng lấy dân làm gốc, chăm lo cho đời sống của nhân dân để tạo nên bức tường thành lòng dân vững chắc chính là di sản tư tưởng quý báu nhất ông để lại cho hậu thế.

Sự tôn vinh và bất tử trong lòng dân tộc

Tháng 9 năm 1300, Hưng Đạo Đại Vương qua đời tại phủ đệ Vạn Kiếp (Chí Linh, Hải Dương). Theo di nguyện của ông, thi hài được hỏa táng và chôn cất kín đáo trong khu rừng An Lạc để tránh bị kẻ thù xâm phạm. Triều đình nhà Trần đã ban tặng ông tước hiệu cao quý "Thái sư Thượng phụ Thượng quốc công Nhân Vũ Hưng Đạo Đại Vương".

Hiếm có vị tướng nào trong lịch sử Việt Nam lại có sức ảnh hưởng sâu rộng và được thần thánh hóa mạnh mẽ trong tâm thức dân gian như Trần Hưng Đạo. Nhân dân không chỉ kính trọng ông như một vị anh hùng có công giữ nước mà còn tôn thờ ông làm "Đức Thánh Trần" – một vị thánh trong tín ngưỡng bản địa, có quyền năng trừ tà, che chở cho trăm họ. Ca dao Việt Nam có câu: "Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ" để chỉ ngày giỗ của ông (20 tháng 8 âm lịch) và Thánh mẫu Liễu Hạnh, thể hiện vị trí tối thượng của ông trong đời sống tâm linh người Việt. Các đền thờ ông, tiêu biểu là đền Kiếp Bạc (Hải Dương), đền Trần (Nam Định) cùng hàng ngàn di tích trên khắp cả nước luôn nghi ngút khói hương quanh năm.

Trần Hưng Đạo là biểu tượng rực rỡ của tài năng, đức độ, lòng yêu nước và tinh thần đại đoàn kết dân tộc. Tên tuổi của ông được trân trọng đặt cho những đại lộ sầm uất, các ngôi trường lớn trên khắp đất nước Việt Nam. Ông không chỉ sống mãi trong trang sử vàng độc lập của dân tộc mà còn được vinh danh trong danh sách các vị tướng soái vĩ đại nhất lịch sử quân sự thế giới, trở thành niềm tự hào lớn lao của các thế hệ người Việt hôm nay và mai sau.