Chớp mắt một quãng đời

Tôi lên Nam Vang khoảng năm 1935, vừa đúng 16 tuổi.

Đến Nam Vang, tôi ở nhà người chỉ thứ sáu, tên Nguyễn Thi Xuân Lang. Anh rể tên Nguyễn Hữu Bửu, là thầy giáo dạy trường tiểu học. Cuộc sống giới công chức lúc bấy giờ còn được coi trọng nên anh chỉ sống tương đối dễ thở. Tìm việc trong thời gian ngắn, tôi được nhận làm thu ngân viên hãng nước đá Le Sud Industriel của một người Pháp, trên đường Bouloche. Lương ban đầu được trả 14 đồng một tháng. Công việc thâu ngân rất đơn giản, nhàn hạ. Mỗi ngày công việc cứ lặp đi, lặp lại không có gì mới mẻ. Dần lâu, tôi thấy quá nhàm chán. May mà, bù lại, tôi có thời gian chơi đờn nhiều hơn và đôi khi còn đi tập tuồng hát với bạn bè. Gọi là tập tuồng cho oai, chứ chỉ là một nhóm bạn tụ tập thành “gánh hát tự phát”, thiếu đào, thiếu kép và thiếu cả... thầy đờn! Cho nên, lần nọ tôi được mời đóng vai một anh thanh niên si tình. Diễn xong lớp tuồng, tôi xuống ngồi đờn bên cánh gà trái; khi nào đến vai, tôi lại trở lên diễn tiếp. Có lẽ nhờ gương mặt “ăn sân khấu”, nên lúc đó cũng có các cô gái coi hát ái mộ, khen tôi đẹp trai. Tôi nghe chỉ biết cười tủm tỉm, hóa ra, có lên sân khấu, tôi mới biết mình được xếp vào hạng kép đẹp. Hèn gì, hồi đó, lần tôi xin giấy đi đường, ông Đốc phủ Đãnh bước tới vỗ vai tôi, khen: “Sao mà gương mặt cậu đẹp như mặt con gái vậy?”. Ông nhận xét như vậy sau khi coi tấm ảnh của tôi dán để làm giấy đi đường (titre de circulation) và ông đã vui vẻ ký tên vào giấy đi đường của tôi với cái nhìn đầy thiện cảm.

Tất nhiên, chuyện “gánh hát tự phát”, tập tuồng giải trí chỉ diễn ra khi mọi người rảnh rỗi, chứ kỳ thiệt, hồi đó ở Nam Vang thỉnh thoảng cũng có gánh hát từ Sài Gòn qua diễn tuồng cho bà con người Việt coi. Nhờ vậy, anh Sáu Tửng có dịp theo đòn cho gánh Phụng Hảo diễn ở rạp Kim Hòa Lũy (sau này có tên rạp Kim Sơn) gần đường Hassakan. Tôi nhớ rạp hát ở Nam Vang lúc ấy có một nhưng rạp chiếu bóng có đến ba: Excelxior, Majestic và Gaieté. Do trước mặt tiền rạp Gaieté người ta chạm khắc một con công bằng xi-măng, nên mọi người quen gọi rạp Con Công. Rạp này gần rạp hát Kim Hòa Lũy, khán giả có khi coi phim bên rạp Con Công, rồi sang bên Kim Hòa Lũy coi cải lương.

Hồi đó, mỗi lần theo gánh hát sang Nam Vang diễn, anh Sáu Tửng hay kiếm tôi. Gặp tôi, Sáu Từng thiệt mừng. Tối nào vãn hát, ảnh đều ghé nhà tôi ăn cháo gà khuya; còn tôi lại có dịp hòa đờn với ảnh.

Ở Nam Vang, thỉnh thoảng tôi cũng đi nghe đờn ngũ âm của người Khmer. Nghe riết rồi quen, âm thanh, giai điệu của âm nhạc này theo tôi cảm nhận cũng rất hay; nhưng kỳ thiệt, tôi nghĩ âm nhạc Khmer khó có thể ảnh hưởng đến mình.

Tôi làm việc ở hãng nước đá được mấy tháng. Cũng đôi khi công việc thư thả một chút, tôi thả bộ đi ăn hủ tíu Nam Vang ở tiệm Đông Hưng trên đường Paul Luce. Không nhớ ai đó đã hỏi tôi hủ tíu Nam Vang có phải xuất phát đầu tiên từ tiệm này hay không. Tôi chưa biết rõ để xác định nhưng đã nghe nhiều người khen nơi đây là một trong những tiệm hủ tíu nổi tiếng ngon của Nam Vang. Ngoài ra, ở gần cầu Sài Gòn (Nam Vang có một cây cầu được người ta gọi quen miệng là cầu Sài Gòn) cũng có chỗ bán hủ tíu nổi tiếng ngon. Nhưng thiệt ra, nếu nói ăn hủ tíu Nam Vang ngon nhất chính là hủ tíu của mấy chiếc xe đẩy, gần Sở Trường Tiền. Hồi bấy giờ, Nam Vang với chiếc xe bán hủ tíu có mấy chiếc ghế cho khách khứa ngồi quanh, từ người bình dân đến dân thấy chủ, một hình ảnh rất quen thuộc với mọi người. Hủ tíu ở đây vừa rẻ, vừa ngon, chỉ mất 3 xu một tô.

Tiền, tôi nghe có tiếng gọi tên “Vĩnh Bảo!” Nhìn lại, hóa ra Một bữa nọ cũng đang đi trên đường gần Sở Trường là Trần Ngọc Mỹ, anh bạn học cũ ở Cao Lãnh, người từng đờn hát cùng tôi trên chuyến tàu Louis Blanchet. Mỹ cho biết anh đang làm thơ ký đánh máy Sở Trường Tiền, tức Sở Công chánh (Services des Travaux Publics), tại Subdivision du Matériel. Anh hỏi thăm công việc của tôi, rồi chợt nói:

- Moi mới vừa thi đậu vào làm thơ ký Kho bạc Nam Vang. Chắc chắn moi sẽ đổi sang làm việc ở đây. Theo ý moi, toi nên chuyển đến, thay chỗ của moi. Công việc thơ ký ở đây tốt hơn làm thâu ngân.

Tôi mừng thầm trong bụng. Mỹ nói thêm một số công chuyện khác cho tôi biết và bảo tôi về suy nghĩ. Tôi về thu xếp với ông chủ hãng nước đá và sau đó chuyển qua thế chân Mỹ, làm thơ ký đánh máy Sở Trường Tiền. Tất nhiên, chỗ này lương khá hơn: 25 đồng một tháng. Người điều hành công việc trực tiếp tôi lúc bấy giờ là kỹ sư Lý Văn Huấn. Làm thơ ký đánh máy một thời gian, tôi được chuyển về Xưởng (Atelier) ở Câu Lầu, làm thơ ký coi kho. Công việc này thật nhẹ nhàng, tôi lại có thêm một anh phụ tá người Cambodge, tên Cheng. Anh này được một cái là rất hiền lành, xốc vác, ai nhờ lấy gì trong kho là ảnh làm ngay.