Chớp mắt một quãng đời (2)
Đêm đó, thật khó ngủ, tôi thức gần đến sáng, đốt liên tục hết điếu thuốc này đến điếu thuốc khác. Buổi sáng đi làm, người muốn rạc đi!
…
Ở Nam Vang mùa mưa năm ấy đến sớm. Một buổi chiều tan sở, tôi bị mắc mưa, giữa đường bị ướt đầm, phải đụt mưa. Thành phố lúc bấy giờ tuy nhỏ nhưng nhiều cây, nên tôi cũng không dám liều mình đi dưới mưa. Đợi mưa tạnh thì trời tối hẳn. Tôi đi vội về nhà, băng qua những khúc đường vắng, cỏ mọc rậm. Trời mưa chiều, giúp cho dàn nhạc ếch, nhái, ễnh ương kêu thật ảo não! Tự nhiên tôi nghĩ làm cách nào để mình có thể chế tác âm thanh tiếng đòn như tiếng ếch hay ễnh ương kêu? Câu hỏi ấy cứ nung nấu mãi đến mấy năm sau, khoảng giữa năm 1945, khi tôi từ Sài Gòn trở lại Nam Vang, đến thăm một người bạn cũ đi tu tại một ngôi chùa Khmer nằm giữa ao sen. Lần đó cũng là dịp sau cơn mưa, trăng mờ mờ sáng, tình cờ tôi nghe lại tiếng ễnh ương kêu trên ao sen. Không biết vì sao những âm thanh ảo não, u buồn này hòa quyện trong hương sen tịnh khiết trong đêm có ánh trăng mờ, làm dâng trào rất nhiều cảm xúc trong lòng tôi. Tôi lắng nghe tiếng ễnh ương thê thiết, có lúc như chìm trong âm thanh ảo não của đêm, làm tan nát cả hồn người. Rồi, nó thôi thúc tôi phải làm một cái gì để diễn tả cho bằng được âm thanh này. Tự nhiên tôi liên tưởng đến âm thanh tiếng đờn gáo. Đó cũng là thời điểm ấy tôi đã mày mò, sáng chế dây Tỳ (hò - liu - sol - sol) và dây Xề (re - sol) trên cây đờn gáo
…
Cuối năm 1938, tôi bỏ Nam Vang, trở về Sài Gòn, mướn một căn phố gần chợ Bà Chiểu, nằm trên đường Lê Quang Định bây giờ. Căn nhà nhỏ, đơn sơ, không có bàn ghế. Giá thuê nhà lúc ấy 6 đồng/1 tháng. Tôi xin làm thơ ký ở Sở Lúa gạo Đông Dương (Office Indochinois du Riz), nằm trên đường Docteur Angier, nay là đường Nguyễn Bỉnh Khiêm, phường Đa Kao, quận 1. Phòng Chọn giống lúa (Laboratoire génétique) lúc ấy có kỹ sư Pháp tên Girard Huet, kỹ sư Việt là Lê Phát Lợi. Giám đốc Sở lúc bấy giờ là ông Devisme.
Lúc này ở Sài Gòn đã xây một số rạp hát, rạp chớp bóng và phong trào đờn ca tài tử ở tư gia quan chức, trí thức vẫn được tổ chức thường xuyên. Tôi về Sài Gòn như cá gặp nước vì có nhiều bạn đòn, có dịp trình tấu nhiều bài bản cùng nhau. Thật hữu duyên, một hôm thầy Năm Tôn, đại diện hãng đĩa Béka, thuộc công ty của John Keller, Đức, có văn phòng đặt ở Việt Nam (đã thu thanh đĩa cải lương Nam Kỳ khoảng thập niên 20), đến mời tôi thu thanh một số bản đờn. Tôi nhớ lúc đó chủ hàng đĩa Béka mướn villa gần Chợ Lớn của một người Hoa kiều tên Tăng Quang Ví để làm chỗ thu thanh. Villa này nay. Được thu đĩa nhạc, thú thật cũng là một vinh dự lớn đối tọa lạc tại số 20 đường Capital, đường Hùng Vương ngày với một chàng lãng tử, lang bạt kỳ hồ như tôi. Như vậy, tôi đã có chỗ trụ lại trong làng âm nhạc miền Nam lúc bây giờ, Nhớ buổi thu đĩa năm đó (1938), ngoài tôi còn có các nhạc sĩ Năm Nghĩa (nhạc sĩ này trùng tên, không phải là danh ca Năm Nghĩa - Lư Hòa Nghĩa), nhạc sĩ Ba Cần hòa âm dàn gáo, đàn tranh, đàn kìm cho cô Ba Thiệt ca. Ở Sài Gòn đã có nhiều người ái mô giọng ca vàng của cô Ba Thiệt, là chỉ ruột cô Năm Cần Thơ, cũng là một giọng ca rất nổi tiếng ở miền Nam.
