Chớp mắt một quãng đời (3)
Nhà tôi ở gần chợ Bà Chiểu nên nhiều buổi tối đi làm về, tôi thường đi ngang khu trường Vẽ Gia Định. Trường này theo tôi được biết, dường như được thành lập từ năm 1913, xây theo kiểu kiến trúc Pháp, khá khang trang. Trường lúc này cũng chưa có hàng rào hay bờ tường và hàng cây trồng phía trước mé lộ bắt đầu cao to. Gần đó, có một căn phố cho học sinh, sinh viên trường Vẽ xa nhà thuê trọ. Một hôm về muộn, đi ngang khu phố này, tôi chợt nghe tiếng đờn kim của ai thật mượt mà, thấm thía. Tiếng đờn của ai nghe hay vậy? Trời tối, dưới ánh trăng mờ, không thể nhìn rõ người đang ngồi trước thêm ba đánh đòn là ai. Tôi quá tò mỏ, dợm bước tới, muốn coi cho biết mặt người đờn nhưng sợ làm mất cảm hứng người ta, nên thôi... Ngày hôm sau, tôi trở lại căn nhà phát ra tiếng đờn để hỏi thăm. Một người gọi vọng vào trong:
- Nha ơi! Có ai kiếm mày nè, Nha!
Người ta chỉ một thanh niên dáng cao dong dỏng đang ngồi trong sân, trước giá vẽ. Nghe tiếng động, người ấy quay lại. Gương mặt quen thuộc quá. Tôi kêu lên:
- Trời! Mầy đó hả Nha?
Chàng thanh niên tay vẫn cầm cọ, ngồi bật dậy, reo:
- Ừ. Tao đây. Lâu nay mầy đi đâu, giờ lại ở chốn này, Bảo?
Hóa ra, người đờn đêm qua là anh chàng sinh viên trường Vẽ này và cũng chính là Thanh Nha, người bạn học cũ thời tiểu học của tôi. Hồi đó ở Mỹ Trà, nhà tôi ở gần chợ Cao Lãnh, gần trường học; nhà Thanh Nha ở ấp Hạ, gần cầu Kinh. Xuống sâu một chút là đến làng Hòa An, từ Cầu Đúc đến đình Hòa An có nhà của nhạc sĩ Năm Bá, vô sâu một chút là nhà anh Trần Tấn Quốc. Tôi nhớ khoảng năm 1930, nghe người làng Mỹ Trà nói anh bị bắt vì tội rải truyền đơn, làm chuyện “quốc sự". Nhưng đó là chuyện của người lớn, tôi cũng chưa biết gì. Về sau này, lúc sống ở Sài Gòn tôi biết anh Trần Tấn Quốc là nhà báo, từng tham gia kháng chiến và viết nhiều báo, có khi cộng tác, có khi anh còn làm chủ bút một số tờ báo như Công Luận, Tin Điển, Tiếng Dội, Điều Tra Phóng sự, Lẽ Sống, Công Nhân, Đuốc Nhà Nam... Anh Trần Tấn Quốc cũng là người đã sáng lập ra giải Thanh Tâm cho nghệ sĩ cải lương từ thập niên 50 ở Sài Gòn.
Nhắc lại chuyện gặp Thanh Nha ở gần trường Vẽ. Hồi ở Mỹ Trà những năm trước, khi tôi đã biết đờn rành rồi, Thanh Nha vẫn còn đờn quọt quẹt. Nha nhờ tôi chỉ dẫn mấy bài bản; coi bộ anh chàng mê đờn dữ lắm! Sau đó, bọn tôi kết giao bạn bè đờn ca tài tử ngay tại bè tre nhà Thanh Nha. Cách một khoảng thời gian mấy năm tôi lên Nam Vang kiếm việc làm, lúc trở về nhà, tôi nghe kể lại chuyện Thanh Nha đã nổi tiếng đờn hay. Thanh Nha thường rủ bạn bè đờn suốt đêm trên nhà bè của ảnh. Tôi biết Thanh Nha rất tài hoa, còn có khiếu sáng tác. Hồi học trường Vẽ xong, Thanh Nha về Cao Lãnh vừa vẽ chân dung theo yêu cầu của bà con để kiếm sống, vừa khuấy động phong trào văn nghệ ở địa phương. Năm 1946, tôi từ Nam Vang về lại Sài Gòn, tình cờ gặp lại Thanh Nha đang chuẩn bị theo kháng chiến. Đêm hôm đó, Thanh Nha đến từ giã tôi, thật cảm động...
Đó cũng là lần cuối cùng tôi gặp người bạn đồng hương, đồng điệu, tri âm, tri điệu từ buổi thiếu thời. Sau này, anh tập kết ra Bắc và cũng là một trong những gương mặt tài danh của sân khấu Việt Nam. Sau ngày Sài Gòn giải phóng, tôi có ý tìm Thanh Nha nhưng nghe nói anh vượt Trường Sơn vào Nam, hoạt động ở chiến khu, đã mất hồi còn chiến tranh...
