Chú Bé Lượm- Anh hùng của dân tộc
"Lượm" là bài thơ rất nổi tiếng của nhà thơ Tố Hữu, được sáng tác năm 1949 trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp và được đưa vào sách giáo khoa, giảng dạy, học tập. Chính vì vậy, rất nhiều thế hệ đã quá quen thuộc với những câu thơ:
"Chú bé loắt choắt
Cái xắc xinh xinh
Cái chân thoăn thoắt
Cái đầu nghênh nghênh
Ca-lô đội lệch
Mồm huýt sáo vang
Như con chim chích
Nhảy trên đường vàng..."
Chính vì sự nổi tiếng và thân thuộc của bài thơ, nhiều người đã đặt ra câu hỏi "chú bé Lượm có phải nhân vật có thật không?".
Thực tế, ở ngoài đời cũng có một “chú bé” tên Lượm đi hoạt động cách mạng và hy sinh khi mới 14 tuổi. Đó là liệt sĩ Nguyễn Thanh, tên thường gọi ở nhà là Nguyễn Văn Lượm, sinh ngày 21/12/1932.
Lượm là con của ông Nguyễn Tuất - sinh ngày 27/03/1909 tại thôn Lai Trung, xã Quảng Thọ, huyện Quảng Điền, tỉnh Bình Trị Thiên cũ.
Theo “Tờ nhận tự khai”, ông Nguyễn Tuất từng làm hộ tống viên bưu điện và công tác tại nhiều nơi, từ Quy Nhơn, Nha Trang đến Ninh Hòa, Phan Thiết cũ. Giai đoạn 1927-1943, ông làm việc tại Bưu điện Quy Nhơn. Người con trai Nguyễn Thanh của ông, thường gọi là Nguyễn Văn Lượm, cũng được sinh ra tại đây.
Năm 1943, ông Tuất chuyển công tác vào Nha Trang và đưa cả gia đình đi cùng. Nguyễn Thanh theo cha vào thành phố biển, tiếp tục học tập tại đây trong khoảng hai năm. Đến nay, gia đình vẫn lưu giữ tờ “giấy căn cước” song ngữ Pháp - Việt được cấp năm 1943, có dán ảnh Nguyễn Thanh khi mới 11 tuổi. Đây là loại giấy tờ dành cho những thí sinh dự thi các văn bằng Pháp - Việt tại Trung Kỳ thời bấy giờ.
Trong “Tờ nhận tự khai”, ông Tuất cũng ghi rõ thời điểm con trai rời gia đình tham gia cách mạng cùng chú ruột là Nguyễn Trọng Quảng: “Năm 1945 đến 1946, con tôi hoạt động tại Nha Trang và thoát ly từ ngày ấy. Tôi không nhận được tin tức chi cả. Mãi đến ngày giải phóng về toàn diện thì em ruột tôi là Nguyễn Trọng Quảng, cán bộ về hưu… mang bằng Tổ quốc ghi công ngày 5/5/1958 đề tên liệt sĩ Nguyễn Văn Lượm về cho tôi”.
Do bằng Tổ quốc ghi công cấp năm 1958 bị hư hỏng trong chiến tranh, năm 1977, ông Tuất làm “Tờ nhận tự khai” để đề nghị sao y bản chính. Khi đó, ông đã nghỉ hưu và sinh sống tại thị xã Phan Rang - Tháp Chàm cũ.
Nội dung bản khai của ông Tuất được một số cán bộ từng hoạt động cách mạng cùng UBND phường Phước Tiến, thị xã Nha Trang cũ xác nhận. Các văn bản này cho biết ông Nguyễn Tuất có người con ruột là Nguyễn Thanh, thường gọi Nguyễn Văn Lượm, đã hy sinh và được Nhà nước truy tặng bằng Tổ quốc ghi công.
Tấm bằng ghi rõ: Liệt sĩ Nguyễn Văn Lượm, đội viên du kích, nguyên quán xã Quảng Ninh, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên, hy sinh trong khi chiến đấu với địch tại Thừa Thiên ngày 15/4/1947. Theo những thông tin này, khi ngã xuống, “chú bé Lượm” mới 14 tuổi.
Theo lời nhà thơ Tố Hữu kể trong hồi ký Nhớ lại một thời, Nhà xuất bản Hội Nhà văn năm 2000, nguồn cảm hứng trực tiếp để ông viết bài thơ xuất phát từ câu chuyện của một cán bộ từ Thừa Thiên ra chiến khu. Người này báo tin Lượm - con của một người em họ của nhà thơ đã tham gia lực lượng liên lạc từ nhỏ và hy sinh khi đang mang thư qua một cánh đồng.
Khi ấy, Lượm mới 14 tuổi. Tin dữ khiến Tố Hữu xúc động, nhớ lại dáng vẻ nhỏ nhắn, nhanh nhẹn, hồn nhiên nhưng cứng cỏi của cậu bé mà ông từng gặp ở Huế.
Nguyên văn chia sẻ của nhà thơ Tố Hữu trong cuốn sách: “Một đồng chí ở Thừa Thiên ra kể cho tôi nghe những tấm gương chiến đấu dũng cảm ở quê nhà và cho tôi biết tin về cháu Lượm. Nó là con của chú em họ của tôi.
Từ Cách mạng tháng Tám, nó đã về với tôi ở Huế và cùng một số bạn nhỏ tự nguyện theo các chú bộ đội. Nó đi liên lạc cho đơn vị và trong khi đưa thư qua một cánh đồng, cháu bị trúng đạn, hi sinh khi mới 14 tuổi. Anh em trong đơn vị thương tiếc nó như con, em của mình.
Thế là Lượm đã ngã xuống như Kim Đồng và bao bạn nhỏ dũng cảm khác. Tôi viết bài thơ “Lượm”, cảm thấy như còn đâu đây dáng điệu thật dễ thương và khuôn mặt còn trẻ con nhưng rất cứng cỏi của nó...".
Như vậy, chính nhà thơ Tố Hữu đã xác nhận, chú bé Lượm khi ấy chính là cháu họ của mình. Theo gia phả, nhà thơ Tố Hữu - tức Nguyễn Kim Thành là bác họ của liệt sĩ Lượm.
Từ ký ức về cuộc gặp và câu chuyện được đồng đội kể lại, Tố Hữu đã xây dựng hình tượng một “chú đồng chí nhỏ” vừa ngây thơ, yêu đời, vừa gan dạ, không quản hiểm nguy khi thực hiện nhiệm vụ. Vì vậy, bài thơ không chỉ tưởng niệm một thiếu niên cụ thể mà còn đại diện cho nhiều em nhỏ Việt Nam tham gia kháng chiến trong những năm đầu chống Pháp.
Hiện tại, việc cúng giỗ liệt sĩ Nguyễn Văn Lượm vẫn đang được duy trì ở Phan Rang - Tháp Chàm, tỉnh Ninh Thuận cũ, tại nhà người em trai cùng cha khác mẹ với liệt sĩ Lượm là ông Nguyễn Thanh Sơn.
Theo lời kể của các thành viên trong gia đình, Lượm là con của ông Nguyễn Tuất với người vợ đầu ở Huế. Khi Lượm còn nhỏ, mẹ của Lượm bị bệnh nặng nên đã vào chùa nương bóng cửa Phật và mất trong chùa. Sau này Lượm theo chú ruột đi hoạt động cách mạng và hy sinh khi mới 14 tuổi.
