Chu Cẩm Phong – Người cầm bút đi thẳng vào nơi chiến tranh khốc liệt nhất

Phần 1: Từ giảng đường Hà Nội đến chiến trường Khu 5

Chu Cẩm Phong tên thật là Trần Tiến, sinh ngày 12-8-1941 tại Hội An, Quảng Nam.

Năm 1954, sau Hiệp định Genève, ông theo cha tập kết ra Bắc. Sau những năm học tập, Chu Cẩm Phong thi đỗ vào Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.

Ông là một sinh viên học giỏi, tích cực hoạt động phong trào, từng tham gia Ban Chấp hành Hội Sinh viên Việt Nam và được kết nạp vào Đảng năm 1963, khi mới 22 tuổi. Năm 1964, ông tốt nghiệp loại xuất sắc.

Con đường phía trước khi ấy rất rộng.

Ông được chọn đi đào tạo ở nước ngoài.

Một người trẻ, học giỏi, có tương lai học thuật rõ ràng hoàn toàn có thể tiếp tục con đường ấy.

Nhưng Chu Cẩm Phong đã chọn một con đường khác.

Ông tình nguyện trở về miền Nam.

Giữa lúc chiến tranh ngày càng khốc liệt, người thanh niên ấy muốn trở về quê hương, nơi đồng bào mình đang chiến đấu.

Sau một khóa đào tạo phóng viên, ông vào chiến trường và làm phóng viên Thông tấn xã tại Khu 5, rồi chuyển sang công tác tại Tiểu ban Văn nghệ Ban Tuyên huấn Khu 5.

Từ đây, cuộc đời Chu Cẩm Phong gắn với những cánh rừng, những làng quê, những cuộc hành quân và những trận càn.

Ông không đứng ngoài chiến tranh để viết về chiến tranh.

Ông đi vào trong chiến tranh để sống, chứng kiến và viết lại nó.

Chú thích ảnh: Chân dung nhà văn, nhà báo Chu Cẩm Phong. Đây là ảnh tư liệu được các cơ quan báo chí sử dụng trong các bài viết về ông. Ảnh thứ nhất được Thanh Niên đăng trong bài viết về “Nhật ký chiến tranh”; ảnh thứ hai là ảnh tư liệu được đăng lại trong các bài viết về Chu Cẩm Phong.

Phần 2: Cầm bút giữa một chiến trường không có chỗ cho sự bình yên

Ở Khu 5, Chu Cẩm Phong không chỉ làm công việc của một nhà báo.

Ông sống cùng bộ đội, cán bộ và nhân dân.

Ông đi cơ sở, lấy tư liệu, ghi chép đời sống và chiến đấu của những con người bình thường.

Chiến trường khi ấy vô cùng thiếu thốn.

Những người làm công tác văn nghệ cũng phải lao động để tự nuôi mình. Chu Cẩm Phong từng cùng anh em trong cơ quan làm rẫy, lấy rau, dựng nhà. Ông còn tháo chiếc nhẫn mẹ cho để dành ngày cưới, đem bán lấy tiền mua dụng cụ lao động cho cơ quan.

Đó là một chi tiết nhỏ nhưng nói rất nhiều về con người ông.

Chu Cẩm Phong chưa lập gia đình.

Chiếc nhẫn ấy là món quà mẹ dành cho tương lai của con trai.

Nhưng giữa chiến trường, ông đem nó đổi lấy những dụng cụ để anh em cùng làm việc.

Một tương lai riêng được đặt xuống phía sau.

Công việc phía trước quan trọng hơn.

Những ngày của Chu Cẩm Phong cũng dài hơn một ngày bình thường.

Một tư liệu ghi lại rằng ngày làm việc của ông có thể bắt đầu từ khoảng 5 giờ 30 sáng và kết thúc lúc 1 giờ 30 sáng hôm sau; thời gian ngủ chỉ khoảng 3 giờ 30 phút, phần còn lại dành cho công tác, lao động sản xuất và đi thực tế.

Nhưng điều đáng quý nhất là ông không chỉ ghi những trận đánh.

Ông ghi con người.

Những bà mẹ nuôi giấu cán bộ.

Những em nhỏ.

Những người dân lam lũ.

Những người lính.

Những đồng đội đã ngã xuống.

Vì vậy, đọc Chu Cẩm Phong không chỉ thấy chiến tranh.

Ta còn thấy một thế hệ con người đang sống giữa chiến tranh.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Chu Cẩm Phong được các báo và Hội Nhà văn Việt Nam sử dụng trong các bài viết tưởng niệm. Các nguồn xác nhận ông là nhà văn – nhà báo – chiến sĩ hoạt động tại chiến trường Khu 5.

Phần 3: Những trang nhật ký viết giữa tiếng bom

Từ ngày 11-7-1967, Chu Cẩm Phong bắt đầu ghi lại những trang nhật ký chiến tranh của mình.

Ông viết đều đặn trong nhiều năm.

Những trang giấy ấy không được viết với ý định xuất bản.

Ông viết cho chính mình.

Vì thế, nó không phải một bản báo cáo.

Không phải một bài tuyên truyền được chuẩn bị trước.

Đó là những suy nghĩ của một con người đang sống từng ngày giữa chiến tranh. Hội Nhà văn Việt Nam nhận định chính tính chân thực ấy làm nên giá trị đặc biệt của cuốn nhật ký.

Trong nhật ký, có những lúc ông mệt mỏi.

Có lúc nhớ nhà.

Có lúc nghĩ đến mẹ.

Có lúc nghĩ đến cái chết.

Nhưng cùng với những suy nghĩ rất con người ấy là một ý thức trách nhiệm mạnh mẽ.

Ngày 8-1-1970, khi chuẩn bị trở lại Quảng-Đà – nơi ông đánh giá là một trong những địa bàn ác liệt nhất – Chu Cẩm Phong đã viết về khả năng mình có thể hy sinh.

Ông nghĩ đến cha mẹ.

Ông biết nếu mình ngã xuống, người đau khổ nhất sẽ là những người thân yêu.

Nhưng ông vẫn lựa chọn đi.

Bởi với ông, lý tưởng và nhiệm vụ đã trở thành lẽ sống.

Đó là điều khiến những trang nhật ký của Chu Cẩm Phong đặc biệt.

Ông không viết như một người không biết sợ.

Ông biết cái chết có thật.

Ông biết cha mẹ sẽ đau.

Ông biết chiến trường phía trước có thể là nơi mình không trở về.

Nhưng ông vẫn bước đi.

Bởi lòng dũng cảm không phải là không biết sợ.

Mà là biết rõ hiểm nguy nhưng vẫn làm điều mình tin là đúng.

Chú thích ảnh: Hình ảnh bản nhật ký của Chu Cẩm Phong và phần di bút được lưu giữ sau chiến tranh. Bản nhật ký cuối cùng được người cựu sĩ quan phía bên kia bảo quản trong nhiều năm trước khi trao lại. Báo Nhân Dân và Hội Nhà văn Việt Nam có đăng ảnh tư liệu về cuốn sổ này.

Phần 4: Ngày 27-4-1971 – những dòng chữ cuối cùng

Những trang cuối của nhật ký đưa người đọc đến rất gần cái chết của Chu Cẩm Phong.

Ngày 27-4-1971, ông ghi lại cảnh máy bay phản lực xuất hiện, ném bom và bắn phá. Quân bộ sau đó tiến vào.

Cuốn nhật ký dừng lại.

Người viết đặt bút xuống.

Ông không biết rằng đó là những dòng cuối cùng mình viết.

Ba ngày sau, chiến tranh đã khép lại cuốn nhật ký bằng một cách nghiệt ngã nhất.

Tại khu vực thôn Vinh Cường, xã Xuyên Phú, huyện Duy Xuyên, Quảng Nam, Chu Cẩm Phong cùng đồng đội ở trong một hầm bí mật và bị lực lượng đối phương phát hiện.

Theo các tư liệu được Hội Nhà văn Việt Nam và Báo Quân đội nhân dân dẫn lại, cuộc chiến đấu diễn ra trong thế hoàn toàn không cân sức. Từ dưới hầm, ông và đồng đội chống trả đến cùng và hy sinh ngày 1-5-1971, khi mới 30 tuổi.

Có một chi tiết khiến câu chuyện trở nên ám ảnh.

Cuốn nhật ký vẫn ở trong ba lô của người viết.

Chu Cẩm Phong đã không trở về.

Nhưng những trang giấy thì còn lại.

Như thể ông đã để lại cho thế hệ sau một lời chứng:

“Tôi đã sống những ngày này. Tôi đã nhìn thấy những con người này. Và tôi đã ghi lại.”

Chú thích ảnh: Bia tưởng niệm Chu Cẩm Phong và đồng đội tại thôn 2 Vinh Cường, xã Duy Tân, huyện Duy Xuyên, Quảng Nam – nơi tổ chức lễ tưởng niệm 50 năm ngày ông và đồng đội hy sinh. Báo Quân đội nhân dân xác nhận địa điểm này trong tư liệu về lễ tưởng niệm năm 2021.

Phần 5: Người lính phía bên kia và cuốn nhật ký không bị mất

Nếu câu chuyện chỉ dừng ở ngày 1-5-1971, chúng ta đã có một câu chuyện về sự hy sinh của một nhà văn – nhà báo.

Nhưng số phận của cuốn nhật ký lại mở ra một câu chuyện khác.

Sau khi Chu Cẩm Phong hy sinh, một sĩ quan thuộc phía Việt Nam Cộng hòa đã lấy được cuốn nhật ký.

Ông không tiêu hủy.

Ông đọc.

Và càng đọc, ông càng cảm phục người đã viết những dòng chữ ấy.

Người cựu sĩ quan ấy là Hoàng Đình Hiếu. Sau chiến tranh, ông đã tìm cách trao lại cuốn nhật ký cho những người thuộc giới văn nghệ cách mạng.

Theo lời kể được Báo Nhân Dân và Hội Nhà văn Việt Nam đăng tải, cuốn sổ đã được giữ gìn trong khoảng bốn năm, thậm chí được bọc lại cẩn thận, trước khi trở về với những người đồng đội của Chu Cẩm Phong.

Đây là một trong những chi tiết đẹp và buồn nhất của câu chuyện.

Hai con người ở hai phía của cuộc chiến.

Một người đã chết.

Một người còn sống.

Họ không có cơ hội gặp nhau trong hòa bình.

Nhưng những trang viết của người đã khuất lại khiến người ở phía bên kia chiến tuyến nhận ra giá trị của một con người.

Hoàng Đình Hiếu từng bày tỏ rằng chiến tranh là một hoàn cảnh nghiệt ngã đã đẩy những con người cùng thế hệ vào thế đối đầu.

Và ông đã lựa chọn giữ lại một tài liệu mà ông cho là quý giá, rồi trả nó về đúng nơi nó thuộc về.

Có lẽ đó cũng là một bài học rất sâu sắc về chiến tranh.

Chiến tranh có thể chia con người thành những chiến tuyến. Nhưng sự chân thành, nhân tính và những giá trị tốt đẹp vẫn có thể vượt qua chiến tuyến ấy.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về cuốn “Nhật ký chiến tranh” và di bút của Chu Cẩm Phong. Câu chuyện về người cựu sĩ quan Hoàng Đình Hiếu gìn giữ rồi trao trả cuốn nhật ký được Báo Nhân Dân, Thanh Niên và Hội Nhà văn Việt Nam ghi lại.

Phần 6: Cuốn nhật ký trở về sau gần 30 năm

Sau ngày đất nước thống nhất, những trang nhật ký của Chu Cẩm Phong bắt đầu trở về với đồng đội và bạn bè văn nghệ.

Nhà thơ Bùi Minh Quốc là một trong những người tiếp nhận cuốn nhật ký vào năm 1975 và sau đó góp phần đưa bản thảo đến Nhà xuất bản Văn học.

Nhưng phải đến năm 2000, “Nhật ký chiến tranh” mới được xuất bản.

Gần ba thập niên sau ngày tác giả hy sinh.

Hơn 600 trang nhật ký đã đưa người đọc trở lại với một chiến trường mà người viết không còn cơ hội kể bằng lời.

Những trang giấy ấy có giá trị đặc biệt bởi chúng không được viết sau chiến tranh.

Chúng được viết ngay trong chiến tranh.

Khi người viết còn chưa biết ngày mai mình sẽ sống hay chết.

Khi tiếng bom vẫn còn ngoài kia.

Khi đồng đội có thể ngã xuống bất cứ lúc nào.

Vì vậy, “Nhật ký chiến tranh” không chỉ là một tác phẩm văn học.

Nó còn là một chứng tích của thời đại.

Năm 2007, Chu Cẩm Phong được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật.

Năm 2010, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Ông được xác nhận là nhà văn đầu tiên được Nhà nước truy tặng danh hiệu cao quý này với tư cách nhà văn.

Chú thích ảnh: Các ấn bản “Nhật ký chiến tranh” của Chu Cẩm Phong. Tác phẩm được xuất bản sau khi ông hy sinh và trở thành tác phẩm quan trọng nhất gắn với tên tuổi ông. Hội Nhà văn Việt Nam và các cơ quan báo chí đã nhiều lần giới thiệu, tái bản và nghiên cứu tác phẩm này.

Lời kết: Người viết đã nằm xuống, nhưng trang giấy vẫn còn nói

Có những người lính để lại phía sau một khẩu súng.

Có những người để lại một tấm huân chương.

Có người để lại một bức ảnh.

Chu Cẩm Phong để lại một cuốn nhật ký.

Nhưng đó không chỉ là một cuốn sách.

Đó là tiếng nói của một người trẻ đã sống những năm tháng đẹp nhất của đời mình giữa chiến tranh.

Ông từng có thể chọn một tương lai khác.

Một người tốt nghiệp đại học loại xuất sắc, được chọn đi học ở nước ngoài, hoàn toàn có thể bước vào một cuộc đời bình yên.

Nhưng ông đã chọn trở về.

Ông chọn quê hương đang chiến đấu.

Chọn chiến trường Khu 5.

Chọn cầm bút giữa bom đạn.

Và cuối cùng, khi chiến tranh tìm đến tận căn hầm bí mật, ông đã cầm súng chiến đấu cùng đồng đội cho đến khi hy sinh.

30 tuổi.

Một đời người quá ngắn.

Một đời văn cũng quá ngắn.

Nhưng những gì ông để lại đã vượt qua tuổi đời của chính mình.

Ngày hôm nay, chúng ta đọc những dòng nhật ký ấy trong một đất nước hòa bình. Chúng ta có thể đi qua những con đường Quảng Nam mà không còn nghe tiếng bom, có thể ngồi đọc một cuốn sách trong yên tĩnh, có thể sống một cuộc đời mà Chu Cẩm Phong và thế hệ của ông không có được.

Vì thế, đọc về Chu Cẩm Phong không chỉ là đọc về một nhà văn.

Đó là lúc chúng ta nhìn lại cái giá của hòa bình.

Để hiểu rằng những điều tưởng như bình thường hôm nay – một mái nhà, một con đường, một buổi chiều yên tĩnh, một trang sách được đọc trong thanh bình – từng là điều mà biết bao người đã đánh đổi bằng tuổi trẻ và cả mạng sống.

Và khi gấp lại “Nhật ký chiến tranh”, có lẽ điều còn lại không phải là câu hỏi ông đã viết được bao nhiêu trang.

Mà là một câu hỏi dành cho chúng ta:

Chúng ta có còn nhớ những người đã viết những trang cuối cùng của tuổi trẻ mình bằng chính cuộc đời họ hay không?

Chu Cẩm Phong đã nằm xuống bên dòng Thu Bồn ngày 1-5-1971.

Nhưng ông không hoàn toàn biến mất.

Bởi cuốn nhật ký vẫn còn đó.

Và mỗi lần một thế hệ mới mở nó ra, một người lính – một nhà báo – một nhà văn 30 tuổi lại được trở về kể chuyện cho chúng ta nghe về một thời hoa lửa.