Chu Cẩm Phong – Người cầm bút giữa chiến trường Khu 5 và 4 giờ chiến đấu cuối cùng

Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước – chiến trường Khu 5, đặc biệt Quảng Nam – Quảng Đà, giai đoạn 1964–1971.
1. Người con Hội An

Chu Cẩm Phong sinh ngày 12 tháng 8 năm 1941, tên thật là Trần Tiến, tại Hội An, Quảng Nam.

Ông lớn lên trong những năm đất nước còn chiến tranh.

Năm 1954, khi Hiệp định Genève được ký kết, Trần Tiến theo cha tập kết ra Bắc.

Cậu thiếu niên xứ Quảng khi ấy bắt đầu một cuộc đời xa quê.

Ông học phổ thông tại Hải Phòng, rồi thi vào Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.

Ở đó, Trần Tiến không chỉ học văn chương.

Ông học cách quan sát con người.

Cách nhìn cuộc sống.

Cách sử dụng ngôn ngữ.

Những điều sau này trở thành hành trang để ông bước vào một chiến trường mà chữ viết cũng là một thứ vũ khí.

Chú thích: Hội An – quê hương Chu Cẩm Phong; ông sinh tại đây năm 1941 trước khi theo cha tập kết ra Bắc năm 1954.
Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, Báo Quảng Nam và tư liệu về Chu Cẩm Phong.

2. Chàng sinh viên Văn khoa và một lựa chọn khác

Năm 1960, Trần Tiến vào học Đại học Tổng hợp Hà Nội.

Ông học rất giỏi.

Năm 1964, ông tốt nghiệp loại xuất sắc.

Một con đường đang mở ra trước mắt.

Ông được chọn đi đào tạo ở nước ngoài.

Đó là cơ hội mà một sinh viên văn khoa có thể mong đợi.

Nhưng Trần Tiến lại chọn một con đường khác.

Vào Nam.

Vào chiến trường.

Tham gia cuộc chiến mà ông tin rằng phải kết thúc trước khi nghĩ đến những dự định riêng của mình.

Hội Nhà văn Việt Nam ghi lại rằng ông xác định: phải tham gia giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước trước rồi sau đó mới học tiếp.

Đó là một lựa chọn làm thay đổi toàn bộ cuộc đời ông.

Từ giảng đường đại học...

đến rừng núi Khu 5.

Từ những bài học văn chương...

đến những trang nhật ký viết dưới bom đạn.

Chú thích: Không khí sinh viên Hà Nội và Đại học Tổng hợp trong những năm 1960 – bối cảnh thế hệ của Chu Cẩm Phong trưởng thành.
Nguồn: Tư liệu lịch sử Đại học Tổng hợp Hà Nội.

3. Nhà báo bước vào chiến trường Khu 5

Cuối năm 1964, Trần Tiến vào chiến trường miền Nam.

Ông lấy bút danh:

Chu Cẩm Phong.

Tại Khu 5, ông làm phóng viên Thông tấn xã Giải phóng.

Sau đó, ông chuyển sang công tác tại Tiểu ban Văn nghệ thuộc Ban Tuyên huấn Khu ủy Khu 5, lần lượt đảm nhiệm công việc phóng viên, biên tập viên, cán bộ sáng tác và quản lý.

Khu 5 lúc ấy là một trong những chiến trường ác liệt nhất.

Quảng Nam.

Quảng Đà.

Quảng Ngãi.

Rừng núi.

Đồng bằng.

Vùng địch kiểm soát.

Những cuộc càn quét.

Những trận pháo kích.

Những cuộc hành quân.

Và giữa tất cả những điều ấy, Chu Cẩm Phong mang theo một cuốn sổ.

Ông viết.

4

Chú thích: Văn nghệ sĩ, phóng viên hoạt động tại chiến trường Khu 5 trong kháng chiến chống Mỹ.
Nguồn: Tư liệu văn nghệ Khu 5 và Báo Quảng Nam.

4. Cầm bút giữa bom đạn

Chu Cẩm Phong không phải người chỉ đứng phía sau chiến trường để viết.

Ông đi vào những nơi nguy hiểm.

Đi cùng bộ đội.

Đến những vùng đang bị càn quét.

Sống cùng nhân dân.

Và ghi lại những gì mình chứng kiến.

Ông vừa làm công tác văn nghệ, vừa tham gia công việc của cơ quan.

Khi giữ chức Bí thư Chi bộ Tiểu ban Văn nghệ, ông còn trực tiếp tổ chức đời sống cho anh em:

ai làm rẫy,

ai lấy rau,

ai làm nhà,

ai lo công việc hậu cần.

Hội Nhà văn Việt Nam kể lại một chi tiết rất đặc biệt: khi cơ quan thiếu dụng cụ sản xuất, Chu Cẩm Phong đã tháo chiếc nhẫn mẹ gửi cho, dành để sau này cưới vợ, để bán lấy tiền mua rựa, cuốc và dụng cụ lao động.

Đó là một con người sống giữa chiến tranh nhưng vẫn nghĩ đến những việc rất đời thường.

Ăn gì?

Làm gì?

Trồng gì?

Làm sao để anh em có thể sống và làm việc?

Và sau đó:

viết gì để ghi lại cuộc chiến này?

Chú thích: Hoạt động của các nhà báo, văn nghệ sĩ tại chiến trường Khu 5 – bối cảnh Chu Cẩm Phong vừa chiến đấu, công tác vừa sáng tác.
Nguồn: Tư liệu văn nghệ Khu 5.

5. Những trang nhật ký đầu tiên

Ngày 11/7/1967, Chu Cẩm Phong bắt đầu những ghi chép được tập hợp thành Nhật ký chiến tranh.

Ông không viết để trở thành nhà văn nổi tiếng.

Ít nhất không phải mục đích trước mắt.

Ông viết để ghi lại cuộc sống.

Những con người mình gặp.

Những trận đánh.

Những đêm ngủ trong rừng.

Những lần chạy bom.

Những người đã hy sinh.

Những cuộc chia tay.

Những nỗi nhớ gia đình.

Những suy nghĩ của một người thanh niên đang sống trong chiến tranh.

Những trang nhật ký ấy vì thế có một giá trị đặc biệt:

người viết không đứng ngoài lịch sử.

Ông đang sống trong chính lịch sử ấy.

Chú thích: Nhật ký chiến tranh của Chu Cẩm Phong – tập hợp những ghi chép từ ngày 11/7/1967 đến những ngày cuối tháng 4/1971.
Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam, Hội Nhà văn Việt Nam và các tư liệu xuất bản.

6. Viết trong hầm, viết giữa giao thông hào

Có những ngày Chu Cẩm Phong gần như không có thời gian để viết.

Nhưng ông vẫn viết.

Một đoạn nhật ký tháng 4/1971 cho thấy ông phải chống càn, về hầm lúc 2 giờ 30 sáng, rồi 4 giờ lại tiếp tục đối phó với địch.

Ngày hôm sau, khi địch đốt phá một khu vực, ông vẫn ngồi trên nóc công sự để viết.

Đó là hình ảnh rất đặc trưng của Chu Cẩm Phong.

Chiến đấu và viết không phải hai thế giới tách biệt.

Ông viết ngay trong chiến tranh.

Viết khi có thời gian.

Viết khi còn ánh sáng.

Viết khi vừa thoát khỏi một trận càn.

Viết những điều có thể ngày mai không còn cơ hội để viết.

Chú thích: Hầm trú ẩn và hệ thống công sự trong chiến trường Quảng Nam – không gian mà các văn nghệ sĩ Khu 5 từng sống, chiến đấu và sáng tác.
Nguồn: Tư liệu chiến trường Quảng Nam.

7. Người viết về những con người bình thường

Điều làm Nhật ký chiến tranh có sức sống lâu dài không chỉ là những trận đánh.

Mà là những con người.

Người mẹ.

Người dân quê.

Người lính.

Người giao liên.

Người cán bộ.

Những người vừa chiến đấu vừa lo từng bữa ăn.

Chu Cẩm Phong quan sát họ bằng con mắt của một nhà văn.

Nhưng ông không biến họ thành những hình tượng xa lạ.

Ông nhìn thấy:

nỗi sợ.

sự mệt mỏi.

nỗi nhớ nhà.

niềm vui nhỏ bé.

và lòng dũng cảm.

Chính vì thế, những trang viết của ông có sức nặng của một nhân chứng.

8. Nhà văn không đứng ngoài cuộc chiến

Chu Cẩm Phong có thể đã chọn một cuộc sống khác.

Một người tốt nghiệp đại học loại xuất sắc có thể ở lại miền Bắc.

Có thể đi học tiếp.

Có thể trở thành một giảng viên hay một nhà nghiên cứu.

Nhưng ông chọn vào chiến trường.

Và khi vào chiến trường, ông không chỉ viết về người lính.

Ông sống như một người lính.

Có lúc làm rẫy.

Có lúc vận chuyển.

Có lúc chống càn.

Có lúc trực tiếp chiến đấu.

Có lúc làm công tác tổ chức.

Và tất nhiên:

cầm bút.

Chú thích: Nhà văn – nhà báo Chu Cẩm Phong trong tư liệu thời chiến.
Nguồn: Tư liệu Báo Quảng Nam và Hội Nhà văn Việt Nam.

9. Quảng Nam – nơi những trang viết trở thành máu thịt

Chu Cẩm Phong gắn bó đặc biệt với Quảng Nam – Quảng Đà.

Ông đi qua nhiều địa bàn.

Gặp nhiều người.

Ghi lại nhiều câu chuyện.

Những trang viết ấy ngày nay trở thành một nguồn tư liệu quý để hình dung chiến trường Khu 5 từ góc nhìn của một người trực tiếp sống trong đó.

Báo Quảng Nam nhận xét Nhật ký chiến tranh ghi lại cuộc sống, chiến đấu của nhân dân tại những vùng ác liệt nhất của Khu 5 – Quảng Nam, Quảng Đà và Quảng Ngãi.

Đó là lý do Chu Cẩm Phong rất phù hợp với Phần XVI – Khu 5, Quảng Nam – Đà Nẵng.

Ông không chỉ là một nhà văn quê Quảng Nam.

Ông là người đã sống và hy sinh ngay trên chiến trường ấy.

Chú thích: Chiến trường Quảng Nam – Quảng Đà, nơi Chu Cẩm Phong hoạt động và hy sinh.
Nguồn: Tư liệu lịch sử Quảng Nam – Đà Nẵng.

10. Những ngày cuối tháng 4/1971

Đầu năm 1971, chiến trường ngày càng khốc liệt.

Chu Cẩm Phong vẫn ghi nhật ký.

Ngày qua ngày.

Ông biết mình đang ở một nơi mà cái chết có thể đến bất cứ lúc nào.

Trong nhật ký, ông từng suy nghĩ rất nghiêm túc về khả năng mình có thể hy sinh.

Nhưng ông vẫn giữ một phương châm sống: dũng cảm, say sưa, quên mình như những người chiến sĩ cộng sản đi trước.

Những dòng chữ ấy trở nên ám ảnh khi biết rằng chỉ ít ngày sau, ông thực sự ngã xuống.

Ngày 27/4/1971, những ghi chép cuối cùng được lưu lại.

Chỉ còn bốn ngày.

11. Vinh Cường – căn hầm cuối cùng

Địa điểm cuối cùng của Chu Cẩm Phong là thôn Vinh Cường, huyện Duy Xuyên, Quảng Nam, nay thuộc xã Duy Tân.

Tại đây, ông cùng đồng đội ở trong một căn hầm bí mật.

Ngày 1/5/1971, lực lượng đối phương phát hiện khu vực.

Một cuộc chiến đấu không cân sức bắt đầu.

Đối phương ở phía trên.

Chu Cẩm Phong và đồng đội ở dưới hầm.

Họ bị bao vây.

Bị gọi hàng.

Nhưng không đầu hàng.

Chú thích: Bia tưởng niệm Chu Cẩm Phong và đồng đội tại Vinh Cường, Duy Tân, Duy Xuyên, Quảng Nam.
Nguồn: Báo Quân đội nhân dân và Báo Quảng Nam.

12. Bốn giờ chiến đấu cuối cùng

Cuộc chiến kéo dài.

Đối phương liên tục ném lựu đạn xuống hầm.

Những người bên dưới chống trả.

Không có khả năng cân bằng lực lượng.

Nhưng họ vẫn chiến đấu.

Bảo tàng Văn học Việt Nam mô tả đây là một cuộc chiến đấu “tuyệt đối không cân sức”, từ dưới hầm bí mật, khi đối phương vừa gọi hàng vừa liên tục ném lựu đạn xuống.

Chu Cẩm Phong và ba đồng đội đã hy sinh.

Ngày ấy:

1 tháng 5 năm 1971.

Chu Cẩm Phong mới 29 tuổi theo cách tính tuổi thông thường, dù một số tư liệu báo chí gọi ông là 30 tuổi do cách tính tuổi thời điểm đó. Nguồn chính thức xác nhận ông sinh 12/8/1941 và hy sinh 1/5/1971.

Một nhà văn.

Một nhà báo.

Một người lính.

Ngã xuống dưới một căn hầm.

Chú thích: Căn hầm bí mật tại Vinh Cường – nơi Chu Cẩm Phong và đồng đội chiến đấu và hy sinh ngày 1/5/1971.
Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam, Báo Quân đội nhân dân và tư liệu địa phương.

13. Cuốn nhật ký không chết theo người viết

Chu Cẩm Phong hy sinh.

Nhưng cuốn nhật ký không mất.

Một sĩ quan của chính quyền Sài Gòn đã thu được cuốn nhật ký cuối cùng sau khi Chu Cẩm Phong hy sinh.

Điều đặc biệt xảy ra sau đó.

Người sĩ quan ấy không tiêu hủy cuốn sổ.

Ông giữ lại.

Đọc.

Và dần cảm phục con người, lý tưởng và những điều Chu Cẩm Phong viết.

Sau này, cuốn nhật ký được trao lại cho phía cách mạng.

Một cuốn sổ nhỏ đã vượt qua chiến tranh theo một con đường không ai có thể dự đoán.

Người viết đã chết.

Nhưng chữ viết tiếp tục sống.

14. Hành trình trở về của “Nhật ký chiến tranh”

Nhật ký của Chu Cẩm Phong được ghi từ 11/7/1967 đến 27/4/1971.

Sau chiến tranh, các phần nhật ký được tập hợp lại.

Năm 1978, một số đoạn trong cuốn nhật ký cuối cùng lần đầu được giới thiệu trên báo Văn Nghệ.

Đến năm 2000, Nhật ký chiến tranh được Nhà xuất bản Văn học xuất bản thành sách.

Năm 2005, các truyện ký và nhật ký của ông tiếp tục được tập hợp thành Tuyển tập Chu Cẩm Phong.

Gần ba thập niên sau ngày ông hy sinh, những trang viết mới thực sự đến được với đông đảo độc giả.

Chú thích: Các ấn phẩm Nhật ký chiến tranh và Tuyển tập Chu Cẩm Phong, những tác phẩm đưa di sản của ông trở lại với công chúng sau chiến tranh.
Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam, Thư viện Đại học Công nghiệp Hà Nội và tư liệu Hội Nhà văn.

15. Những trang giấy trở thành chứng nhân

Giá trị của Nhật ký chiến tranh nằm ở chỗ nó không được viết sau chiến tranh.

Nó được viết trong chiến tranh.

Người viết chưa biết chiến tranh sẽ kết thúc thế nào.

Chưa biết mình có sống hay không.

Chưa biết những người mình đang viết về sẽ còn hay mất.

Vì vậy, mỗi trang nhật ký đều có một thứ mà những hồi ký viết nhiều năm sau khó có được:

hơi thở của hiện tại.

Có ngày ông viết về một trận càn.

Ngày khác viết về một người đồng đội.

Có khi chỉ là chuyện thiếu rau.

Thiếu gạo.

Một đêm mất ngủ.

Một nỗi nhớ mẹ.

Rồi ngay sau đó là bom đạn.

Chính sự đan xen ấy khiến cuốn nhật ký trở thành một bức tranh rất người về chiến tranh.

16. Người nhà văn – chiến sĩ

Chu Cẩm Phong không chỉ được nhớ đến bởi Nhật ký chiến tranh.

Ông còn để lại các tác phẩm như:

Mặt biển, mặt trận

và

Rét tháng Giêng.

Những tác phẩm ấy được viết từ chính những gì ông chứng kiến ở chiến trường.

Văn chương của ông vì thế có một nền tảng rất đặc biệt:

trải nghiệm trực tiếp.

Ông không viết về chiến trường từ trí tưởng tượng.

Ông viết từ những con đường đã đi.

Những căn hầm đã ở.

Những người đã gặp.

Những trận đánh đã chứng kiến.

Và cuối cùng:

một cái chết mà chính ông cũng trở thành nhân vật trong câu chuyện chiến tranh của mình.

17. Giải thưởng Nhà nước

Năm 2007, Chu Cẩm Phong được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật.

Đó là sự ghi nhận đối với những đóng góp của ông cho văn học cách mạng.

Nhưng điều đáng chú ý là phần lớn di sản ấy được tạo nên khi ông còn rất trẻ.

Ông không có một đời văn dài.

Không có hàng chục năm sáng tác.

Không có một thư mục đồ sộ.

Chỉ có một khoảng thời gian ngắn ngủi.

Nhưng trong khoảng thời gian ấy, ông đã sống và viết với cường độ rất cao.

18. Nhà văn đầu tiên được phong Anh hùng LLVTND

Năm 2010, Nhà nước truy tặng Chu Cẩm Phong danh hiệu:

Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Bảo tàng Văn học Việt Nam lưu ý một chi tiết đặc biệt: ông là nhà văn đầu tiên của Hội Nhà văn Việt Nam được phong tặng danh hiệu Anh hùng với tư cách một nhà văn.

Danh hiệu ấy có ý nghĩa rất lớn.

Bởi Chu Cẩm Phong không chỉ cầm bút.

Ông đã sống trong tư thế của một người chiến sĩ.

Và cuối cùng:

hy sinh như một người chiến sĩ.

19. Những người giữ lại ký ức

Sau chiến tranh, đồng đội và những người yêu quý Chu Cẩm Phong tiếp tục tìm cách giữ lại những dấu tích của ông.

Bia tưởng niệm được dựng tại Vinh Cường.

Căn hầm bí mật nơi ông hy sinh được phục dựng.

Năm 2021, nhân dịp 50 năm ngày ông hy sinh, căn hầm được phục dựng lại với sự đóng góp của những người từng được ghi tên trong nhật ký của ông.

Đó là một vòng tròn kỳ lạ của ký ức.

Người viết từng ghi lại những con người.

Nhiều năm sau, chính những con người ấy lại góp phần giữ lại nơi người viết đã nằm xuống.

Chú thích: Căn hầm bí mật được phục dựng và bia tưởng niệm Chu Cẩm Phong cùng đồng đội tại Vinh Cường, Duy Tân, Duy Xuyên.
Nguồn: Báo Quảng Nam, Báo Quân đội nhân dân.

20. Chu Cẩm Phong và ký ức Khu 5

Trong XVI. NHÂN VẬT TỪ CÁC CHIẾN TRƯỜNG KHU 5 – QUẢNG NAM – ĐÀ NẴNG, Chu Cẩm Phong giữ một vị trí rất riêng.

Ông không phải một vị tướng.

Không phải một người chỉ huy trận đánh lớn.

Không phải một chiến sĩ đặc công.

Ông đại diện cho một lực lượng khác:

những nhà báo – nhà văn – văn nghệ sĩ trực tiếp sống và chiến đấu tại Khu 5.

Qua ông, chúng ta nhìn chiến tranh bằng một con mắt khác.

Không chỉ là:

ai thắng?

ai thua?

bao nhiêu người hy sinh?

Mà còn là:

người dân đã sống thế nào?

người lính nghĩ gì?

một đêm trong rừng dài bao lâu?

một người mẹ tiễn con ra trận đau đến thế nào?

Và:

một người thanh niên 29 tuổi nghĩ gì khi biết mình có thể không trở về?

Lời kết – Những dòng chữ còn sống

Ngày 1/5/1971, Chu Cẩm Phong hy sinh tại Vinh Cường.

Ông mới bước qua tuổi 29.

Trước đó vài ngày, ông vẫn còn viết.

Ngày 27/4 là những ghi chép cuối cùng được biết đến của cuốn nhật ký.

Chỉ bốn ngày sau:

người viết không còn nữa.

Chú thích: Vùng đất Vinh Cường, Duy Tân, Duy Xuyên – nơi Chu Cẩm Phong và đồng đội hy sinh ngày 1/5/1971.
Nguồn: Tư liệu địa phương Quảng Nam.

Nhưng những gì ông viết đã không chết theo ông.

Một cuốn sổ được giữ lại.

Một người từng ở phía bên kia chiến tuyến đã không nỡ hủy nó.

Rồi những trang giấy vượt qua nhiều năm.

Được sao chép.

Được tập hợp.

Được xuất bản.

Và đến với những thế hệ chưa từng trải qua chiến tranh.

Chú thích: Nhà văn, nhà báo, Anh hùng LLVTND Chu Cẩm Phong – tên thật Trần Tiến (1941–1971).
Nguồn: Tư liệu Báo Quân đội nhân dân, Báo Quảng Nam và Hội Nhà văn Việt Nam.

Có lẽ đó là điều đẹp nhất trong câu chuyện của Chu Cẩm Phong.

Ông từng nghĩ mình phải vào Nam để sống cùng cuộc chiến.

Ông đã làm đúng điều ấy.

Ông từng cầm bút để ghi lại những người mình gặp.

Ông đã ghi lại.

Ông từng biết rằng mình có thể hy sinh.

Ông đã hy sinh.

Nhưng ông không thể biết rằng những dòng chữ mình viết trong những đêm giữa chiến trường Khu 5 sẽ còn được đọc hơn nửa thế kỷ sau.

Một người chỉ sống chưa đầy 30 năm.

Nhưng để lại một cuốn nhật ký khiến người đọc hôm nay vẫn có thể nghe thấy tiếng động của chiến tranh, nhìn thấy những con người trong chiến hào và cảm nhận được nhịp đập của một thế hệ.

Chu Cẩm Phong đã ngã xuống trong căn hầm Vinh Cường.

Nhưng người viết đã không chết.

Bởi mỗi lần Nhật ký chiến tranh được mở ra, anh lại trở về.

Không phải bằng tiếng súng.

Mà bằng những dòng chữ.