Chu Cẩm Phong – Nhà văn, nhà báo cầm bút giữa chiến trường và cuốn “Nhật ký chiến tranh” nằm lại dưới căn hầm bí mật

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước – chiến trường Khu 5, Quảng Nam – Đà Nẵng, 1964–1971.
1. Trần Tiến – người con Hội An đi từ giảng đường vào chiến trường

Chu Cẩm Phong tên thật là Trần Tiến, sinh ngày 12-8-1941 tại Hội An, Quảng Nam.

Năm 1954, ông theo cha tập kết ra miền Bắc và học tại các trường dành cho học sinh miền Nam.

Năm 1960, Trần Tiến vào học Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.

Tại trường đại học, ông không chỉ học tập mà còn tích cực tham gia phong trào sinh viên. Ông được bầu vào Ban Chấp hành Hội Sinh viên Việt Nam và được kết nạp Đảng năm 1963.

Năm 1964, ông tốt nghiệp đại học loại xuất sắc.

Nhà trường dự định cử ông đi đào tạo ở nước ngoài.

Một con đường học thuật đang mở ra trước mắt.

Nhưng Chu Cẩm Phong đã lựa chọn một con đường khác.

Ông xung phong vào miền Nam chiến đấu.

Quyết định ấy đưa chàng sinh viên Ngữ văn từ giảng đường đến một trong những chiến trường ác liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Chú thích ảnh: Chân dung Chu Cẩm Phong, tên thật Trần Tiến. Đây là ảnh tư liệu được các cơ quan báo chí, văn học sử dụng khi giới thiệu về ông. Nguồn ảnh được các tư liệu về Chu Cẩm Phong dẫn lại.

2. Cầm bút vào Khu 5

Trở về quê hương, Chu Cẩm Phong công tác tại Ban Tuyên huấn Khu V, làm phóng viên Thông tấn xã Việt Nam tại mặt trận Quảng – Đà.

Sau đó ông chuyển sang Tiểu ban Văn nghệ thuộc Ban Tuyên huấn Khu V, làm phóng viên, biên tập viên và Bí thư Chi bộ Tiểu ban Văn nghệ.

Công việc của ông rất đặc biệt.

Ông không phải người chỉ đứng ngoài chiến trường để ghi lại những gì người khác kể.

Ông đi vào những nơi ác liệt.

Đi cơ sở.

Sống cùng cán bộ, du kích và nhân dân.

Quan sát những gì đang xảy ra.

Rồi viết.

Những trang viết của Chu Cẩm Phong vì thế mang dấu vết của một người trực tiếp sống trong chiến tranh.

Theo những tư liệu về ông, một ngày làm việc của Chu Cẩm Phong có thể bắt đầu từ khoảng 5 giờ 30 sáng và kéo dài đến 1 giờ 30 sáng hôm sau. Ông chỉ ngủ khoảng 3 giờ rưỡi, thời gian còn lại dành cho công tác, tăng gia, chiến đấu và đi thực tế lấy tư liệu.

Đó không phải cuộc sống của một nhà văn ngồi trong căn phòng yên tĩnh.

Đó là cuộc sống của một nhà văn – chiến sĩ giữa chiến trường.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu minh họa đội ngũ phóng viên, văn nghệ sĩ hoạt động tại chiến trường Khu 5. Không xác định người trong ảnh là Chu Cẩm Phong nếu chú thích gốc không ghi rõ.

3. Những trang nhật ký giữa chiến tranh

Ngày 11-7-1967, Chu Cẩm Phong bắt đầu ghi những trang nhật ký sau này trở thành Nhật ký chiến tranh.

Ông ghi lại cuộc sống của mình qua từng ngày.

Những cuộc hành quân.

Những trận đánh.

Những người dân ông gặp.

Những đồng đội đã hy sinh.

Những thiếu thốn.

Những cơn sốt rét.

Những lúc nhớ gia đình.

Và cả những suy nghĩ riêng tư của một người trẻ đang sống giữa chiến tranh.

Cuốn nhật ký không phải một bản báo cáo quân sự.

Nó là tiếng nói của một con người.

Một người vừa chiến đấu, vừa quan sát, vừa tự hỏi mình phải sống như thế nào trong hoàn cảnh khắc nghiệt ấy.

Có những dòng viết rất bình tĩnh.

Có những dòng đầy thương nhớ.

Và có cả những lúc ông biết rằng mình có thể không trở về.

Ngày 8-1-1970, Chu Cẩm Phong viết về chuyến công tác vào Quảng – Đà, một nơi ông coi là rất ác liệt, và thừa nhận khả năng mình có thể hy sinh. Nhưng ngay sau đó ông vẫn khẳng định phương châm sống của mình là phải dũng cảm, say sưa và quên mình.

Đó là một trong những đoạn nhật ký khiến người đọc hôm nay cảm nhận rõ nhất con người phía sau cái tên Chu Cẩm Phong.

Ông biết chiến tranh có thể lấy đi mạng sống.

Nhưng ông vẫn đi.

4. Những con người bình thường trong trang viết

Điều làm Nhật ký chiến tranh có giá trị đặc biệt không chỉ nằm ở những trận đánh.

Chu Cẩm Phong viết rất nhiều về con người.

Những người mẹ.

Những người dân trong vùng địch kiểm soát.

Những cán bộ cơ sở.

Những chiến sĩ.

Những du kích.

Những con người không có tên tuổi lớn nhưng đang sống giữa chiến tranh.

Các tư liệu của Hội Nhà văn Việt Nam nhận xét rằng những trang viết của ông tái hiện cả số phận và vẻ đẹp nhân cách của chiến sĩ, dân quân, cán bộ và nhân dân vùng địch hậu Quảng Nam.

Đó cũng là lý do khi đọc nhật ký, chúng ta không chỉ nhìn thấy Chu Cẩm Phong.

Chúng ta nhìn thấy một phần đời sống của Khu 5 trong chiến tranh.

Một vùng đất nơi mỗi chuyến đi có thể gặp bom đạn.

Mỗi căn nhà có thể trở thành nơi trú ẩn.

Mỗi người dân có thể trở thành mục tiêu của những cuộc càn.

Và giữa hoàn cảnh ấy, con người vẫn tìm cách sống, yêu thương và che chở cho nhau.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu minh họa đời sống nhân dân và lực lượng cách mạng tại Quảng Nam – Khu 5 trong kháng chiến chống Mỹ. Không xác định các nhân vật trong ảnh là những người xuất hiện trong nhật ký nếu nguồn ảnh không ghi rõ.

5. Căn hầm bên sông Thu Bồn

Đầu năm 1971, chiến trường Quảng Nam ngày càng khốc liệt.

Chu Cẩm Phong vẫn đi cơ sở.

Vẫn viết.

Vẫn hoạt động.

Những trang nhật ký cuối cùng của ông được ghi đến ngày 27-4-1971.

Đó là những dòng chữ cuối cùng.

Ba ngày sau, số phận của ông đã được định đoạt.

Ngày 1-5-1971, tại khu vực thôn Vĩnh Cường, xã Xuyên Phú, huyện Duy Xuyên, Quảng Nam – nay thuộc xã Duy Tân – căn hầm bí mật nơi Chu Cẩm Phong và đồng đội ẩn náu bị đối phương phát hiện.

Theo tư liệu địa phương, từ khoảng 10 giờ đến 14 giờ, một cuộc chiến đấu diễn ra giữa nhóm cán bộ, chiến sĩ trong hầm và lực lượng đối phương đông hơn nhiều lần.

Bên trong căn hầm là những con người biết rằng họ đang ở vào một tình thế cực kỳ bất lợi.

Nhưng họ không đầu hàng.

Cuộc chiến kéo dài.

Và Chu Cẩm Phong đã chiến đấu đến phút cuối cùng.

Chú thích ảnh: Bia tưởng niệm tại nơi Chu Cẩm Phong và đồng đội hy sinh ở khu vực Vinh Cường, nay thuộc xã Duy Tân, huyện Duy Xuyên, Quảng Nam. Ảnh là ảnh thật của di tích hiện nay.

6. Bốn giờ chiến đấu

Theo tư liệu của Hội An Heritage, cuộc chiến ngày 1-5-1971 diễn ra khoảng bốn giờ, từ 10 giờ đến 14 giờ.

Một bên là nhóm cán bộ, chiến sĩ đang ở trong thế bị bao vây.

Một bên là lực lượng liên quân Mỹ – chính quyền Sài Gòn đông hơn nhiều lần.

Những người trong căn hầm phải chống trả trong điều kiện gần như không có khả năng rút lui.

Những gì diễn ra chính xác trong từng phút của trận đánh không được tất cả các nguồn ghi lại giống nhau.

Vì vậy, chúng ta không nên dựng thêm lời thoại.

Không nên tự viết ra câu nói cuối cùng của Chu Cẩm Phong.

Không nên mô tả một hành động cụ thể nếu không có tư liệu xác nhận.

Điều chắc chắn là:

Chu Cẩm Phong đã chiến đấu và hy sinh ngày 1-5-1971 tại Duy Xuyên, Quảng Nam.

Ông ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ.

Một nhà văn đang ở độ tuổi mà sự nghiệp văn chương đáng lẽ mới chỉ bắt đầu bước vào thời kỳ trưởng thành.

Nhưng chiến tranh đã cắt ngang tất cả.

Chú thích ảnh: Ảnh thật khu tưởng niệm Chu Cẩm Phong tại nơi ông hy sinh. Nguồn ảnh được Báo Đà Nẵng đăng trong bài về việc trùng tu di tích.

7. Cuốn nhật ký vẫn nằm lại

Chu Cẩm Phong hy sinh.

Nhưng câu chuyện của ông chưa kết thúc.

Trong căn hầm, bên cạnh thi thể ông, cuốn nhật ký vẫn còn đó.

Theo Thông tấn xã Việt Nam, cuốn nhật ký bị một mảnh đạn M79 làm hư hại, nhưng vẫn còn nguyên phần lớn nội dung. Một sĩ quan thuộc Sư đoàn 3 quân đội Sài Gòn đã nhặt được cuốn sổ và mang về.

Đây là một trong những tình tiết kỳ lạ nhất của câu chuyện.

Người đã viết cuốn nhật ký không còn.

Nhưng những trang giấy ông viết vẫn sống.

Và nó đã đi qua chiến tuyến.

Một người lính phía bên kia đọc những dòng chữ ấy.

Rồi thay vì vứt bỏ, ông giữ lại.

Sau đó cuốn nhật ký được trao cho Hoàng Đình Hiếu, một cựu sĩ quan quân đội Sài Gòn sau này chuyển sang dạy học.

Hoàng Đình Hiếu đọc.

Ông cảm phục người đã viết.

Và giữ lại cuốn nhật ký.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về cuốn nhật ký với phần bìa do Hoàng Đình Hiếu làm lại và trang di bút của Chu Cẩm Phong. Báo Nhân Dân đăng lại hình ảnh này khi kể về hành trình của cuốn nhật ký.

8. Một người ở phía bên kia đã giữ lại cuốn sổ

Hoàng Đình Hiếu không chỉ giữ cuốn nhật ký trong im lặng.

Sau khi được biệt phái về dạy tại trường Nữ Hồng Đức ở Đà Nẵng, ông đã đem những trang viết ấy giới thiệu với học sinh.

Đây là một việc rất đáng chú ý.

Bởi trong bối cảnh trước năm 1975, việc công khai đọc và ca ngợi nhật ký của một người thuộc lực lượng cách mạng là điều hết sức nhạy cảm.

Một cựu học sinh sau này kể lại rằng thầy Hiếu từng đưa cuốn nhật ký ra trước lớp.

Cuốn sổ có một vết đạn hoặc mảnh bom xuyên sâu vào phần gáy.

Ông đọc cho học sinh nghe và nói về vẻ đẹp tinh thần của người viết.

Đó là một chi tiết rất đáng suy ngẫm.

Chiến tranh chia con người thành hai phía.

Nhưng đôi khi, một cuốn nhật ký có thể khiến người ở hai phía nhìn thấy con người của nhau.

Hoàng Đình Hiếu từng giải thích rằng ông giữ cuốn nhật ký vì coi đó là một tài liệu sống của thế hệ mình, mang giá trị thời đại và văn hóa.

Chú thích ảnh: Ảnh thật của bản nhật ký và phần bìa được Hoàng Đình Hiếu làm lại; các nguồn báo chí mô tả cuốn sổ có dấu vết đạn/mảnh bom ở phần gáy.

9. Năm 1975 – cuốn nhật ký trở về

Sau ngày Đà Nẵng được giải phóng năm 1975, Hoàng Đình Hiếu tìm đến Hội Văn nghệ Giải phóng Trung Trung Bộ.

Ông mang theo cuốn nhật ký.

Nhà thơ Bùi Minh Quốc là một trong những người tiếp nhận nó.

Ông gần như không tin vào mắt mình.

Những nét chữ quen thuộc của Chu Cẩm Phong lại xuất hiện sau nhiều năm tưởng như đã mất vĩnh viễn.

Điều này càng đặc biệt bởi trước đó, những người đồng đội của Chu Cẩm Phong đã nghĩ rằng cuốn nhật ký ông mang theo ngày hy sinh có lẽ đã bị mất.

Nhưng nó đã trở về.

Từ tay một người từng đứng ở phía bên kia chiến tuyến.

Cuốn sổ được giữ lại.

Được sao chụp.

Được tập hợp cùng những phần nhật ký khác mà đồng đội Chu Cẩm Phong đã bảo quản từ trước.

Và cuối cùng trở thành Nhật ký chiến tranh.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu liên quan đến nhà thơ Bùi Minh Quốc và quá trình tiếp nhận, giới thiệu Nhật ký chiến tranh. Bùi Minh Quốc là người tiếp nhận cuốn nhật ký từ Hoàng Đình Hiếu sau năm 1975 và đặt tên, hoàn thiện bản thảo để xuất bản.

10. Không phải toàn bộ nhật ký chỉ được một người giữ

Có một chi tiết cần nói rõ để tránh bóp méo lịch sử.

Một số câu chuyện phổ biến dễ khiến người đọc hiểu rằng toàn bộ Nhật ký chiến tranh được một sĩ quan phía bên kia tìm thấy rồi trao trả.

Điều đó không chính xác.

Theo Bảo tàng Văn học Việt Nam, phần lớn các bản thảo nhật ký của Chu Cẩm Phong đã được nhà văn Thanh Quế giữ lại từ trước.

Thanh Quế từng dùng một hộp đựng đạn chiến lợi phẩm để bảo quản bản thảo. Trong điều kiện mưa rừng, lũ lụt ở Quảng Nam – Quảng Ngãi, ông thậm chí phải buộc đá để giữ chiếc hòm không bị nước cuốn trôi.

Bản thân Bùi Minh Quốc sau này cũng giải thích rõ rằng Nhật ký chiến tranh được hình thành từ hai nguồn bản thảo:

• phần lớn do đồng đội giữ ở cơ quan trên núi;

Đây là một chi tiết rất quý.

Bởi nó cho thấy cuốn sách hôm nay đến được với chúng ta nhờ nhiều người đã âm thầm giữ gìn nó qua chiến tranh.

Không phải một người.

Mà là cả một hành trình.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu minh họa nhà thơ Thanh Quế và câu chuyện bảo quản bản thảo Chu Cẩm Phong. Bảo tàng Văn học Việt Nam ghi nhận ông từng dùng hộp đựng đạn để bảo quản bản thảo trong điều kiện chiến trường.

11. “Nhật ký chiến tranh” đến với độc giả

Năm 2000, Nhật ký chiến tranh của Chu Cẩm Phong được Nhà xuất bản Văn học xuất bản.

Cuốn sách dày hàng trăm trang, tập hợp những trang viết kéo dài từ 11-7-1967 đến 27-4-1971.

Một đời người được ghi lại gần như từng ngày.

Những gì ông nhìn thấy.

Những gì ông suy nghĩ.

Những con người ông gặp.

Và cả nỗi lo về ngày mình có thể hy sinh.

Tác phẩm được giới văn học đánh giá cao.

Chu Cẩm Phong được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật năm 2007 với Nhật ký chiến tranh.

Nhưng điều đặc biệt hơn cả là:

Cuốn nhật ký đã giúp một người đã chết từ năm 1971 tiếp tục nói chuyện với những thế hệ sinh ra sau chiến tranh.

Không phải bằng một bài diễn văn.

Không phải bằng một tượng đài.

Mà bằng chính những dòng chữ ông viết khi còn sống.

Chú thích ảnh: Ảnh bìa các ấn bản Nhật ký chiến tranh của Chu Cẩm Phong. Tác phẩm được xuất bản lần đầu năm 2000, sau gần ba thập niên kể từ ngày ông hy sinh.

12. Người nhà văn đầu tiên được truy tặng Anh hùng

Năm 2010, Nhà nước truy tặng Chu Cẩm Phong danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Ông được ghi nhận là nhà văn đầu tiên của Hội Nhà văn Việt Nam được phong tặng danh hiệu Anh hùng với tư cách nhà văn.

Danh hiệu ấy không chỉ dành cho những trang văn.

Nó dành cho cả một cuộc đời.

Một người tốt nghiệp đại học loại xuất sắc.

Có cơ hội học tập ở nước ngoài.

Nhưng tình nguyện vào chiến trường.

Một người cầm bút nhưng không đứng ngoài cuộc chiến.

Một người đi vào những vùng nguy hiểm để ghi lại những gì đang xảy ra.

Và cuối cùng hy sinh ngay trên quê hương Quảng Nam.

Chú thích ảnh: Chân dung tư liệu Chu Cẩm Phong trong các bài viết về việc ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng LLVTND năm 2010.

Lời kết – Khi người đã khuất vẫn còn có thể kể chuyện

Có những người lính để lại một khẩu súng.

Có người để lại một bức ảnh.

Có người để lại một lá thư.

Chu Cẩm Phong để lại một cuốn nhật ký.

Một cuốn sổ được viết giữa chiến tranh.

Được mang theo trong những chuyến đi.

Được giữ lại trong căn hầm nơi ông hy sinh.

Bị mảnh đạn làm thương tích.

Rồi đi qua tay những người từng đứng ở phía bên kia.

Cuối cùng trở về với những người đồng đội của ông.

Đó có lẽ là một trong những hành trình đặc biệt nhất của một di vật chiến tranh Việt Nam.

Nhưng điều khiến Nhật ký chiến tranh có sức sống lâu dài không chỉ là số phận kỳ lạ của cuốn sổ.

Mà là những gì Chu Cẩm Phong đã viết trong đó.

Ông viết về chiến tranh nhưng không biến con người thành những con số.

Ông viết về những người bình thường.

Những người mẹ.

Những chiến sĩ.

Những du kích.

Những người dân sống giữa vùng địch kiểm soát.

Ông viết cả những lúc sợ hãi, nhớ thương và những lúc nghĩ về cái chết.

Và quan trọng nhất, ông viết trong khi chính mình đang sống giữa chiến tranh.

Ngày 27-4-1971, những dòng nhật ký cuối cùng được ghi lại.

Ba ngày sau, ngày 1-5-1971, Chu Cẩm Phong hy sinh.

Cuốn nhật ký dừng lại.

Nhưng cuộc đời của nó thì chưa dừng.

Nó tiếp tục tồn tại.

Được một người phía bên kia chiến tuyến giữ lại.

Được đồng đội bảo quản.

Được đưa về.

Được xuất bản.

Được đọc bởi hàng triệu người sau này.

Và từ đó, một người đã hy sinh năm 1971 vẫn có thể nói với chúng ta.

Không cần phải dựng thêm một câu nói cuối cùng.

Không cần phải hư cấu một khoảnh khắc.

Không cần biến ông thành một nhân vật hoàn hảo không có suy nghĩ đời thường.

Chính những gì ông viết đã đủ để chúng ta hiểu ông.

Hiểu một người trẻ đã biết mình có thể hy sinh nhưng vẫn đi vào nơi nguy hiểm.

Hiểu một nhà văn đã chọn chiến trường thay vì con đường học thuật an toàn.

Hiểu một người con xa quê luôn mang trong mình hình bóng gia đình.

Và hiểu một thế hệ thanh niên đã sống trong một thời đại mà tương lai của họ không được quyết định bởi những điều bình thường.

Ngày nay, chúng ta có thể ngồi yên đọc Nhật ký chiến tranh.

Không có tiếng máy bay trên đầu.

Không có pháo kích.

Không phải chui xuống hầm.

Không phải đi qua những con đường mà cái chết có thể xuất hiện bất cứ lúc nào.

Đó chính là hòa bình.

Và khi đọc những dòng Chu Cẩm Phong để lại, có lẽ điều chúng ta nên làm không phải là lãng mạn hóa chiến tranh.

Mà là hiểu cái giá mà những người như ông đã phải trả.

Ông mới khoảng 30 tuổi.

Cuộc đời văn chương còn rất dài.

Những trang sách đáng lẽ còn có thể viết thêm rất nhiều.

Nhưng chiến tranh đã khép lại cuộc đời ông ở bên sông Thu Bồn.

Đổi lại, ông để lại cho chúng ta một thứ mà thời gian không thể dễ dàng lấy đi:

ký ức.

Một ký ức chân thật về chiến tranh.

Một ký ức được viết bằng chính bàn tay của người trong cuộc.

Và một lời nhắc nhở rất sâu sắc rằng:

Hòa bình hôm nay được xây dựng từ những người đã không kịp nhìn thấy ngày hòa bình.

Chu Cẩm Phong là một trong số đó.

Ông cầm bút để ghi lại cuộc chiến.

Rồi cầm súng khi chiến tranh đến.

Ông hy sinh.

Nhưng những trang viết của ông vẫn còn.

Và qua những trang viết ấy, thế hệ hôm nay có thể gặp lại một người thanh niên Quảng Nam đã sống, chiến đấu, yêu thương và hy sinh trong một thời kỳ dữ dội của đất nước.

Xin được nhớ đến Chu Cẩm Phong không chỉ như một nhà văn Anh hùng, mà như một con người bằng xương bằng thịt đã đem tuổi trẻ của mình vào chiến trường.

Xin được biết ơn ông và những đồng đội đã nằm lại ở Quảng Nam.

Và có lẽ cách tốt nhất để tri ân họ là:

đọc lại những gì họ để lại, hiểu cái giá của chiến tranh và biết trân trọng hơn từng ngày được sống trong hòa bình.